Yuddha Kanda, sarga 58

नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः
देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः

narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśur nairṛtarṣabhāḥ
devāntakas trimūrdhā ca paulastyaś ca mahodaraḥ

आरूढो मेघसंकाशं वारणेन्द्रं महोदरः
वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वीर्यवान्

ārūḍho meghasaṃkāśaṃ vāraṇendraṃ mahodaraḥ
vāliputraṃ mahāvīryam abhidudrāva vīryavān

भ्रातृव्यसनसंतप्तस्तदा देवान्तको बली
आदाय परिघं दीप्तमङ्गदं समभिद्रवत्

bhrātṛvyasanasaṃtaptas tadā devāntako balī
ādāya parighaṃ dīptam aṅgadaṃ samabhidravat

रथमादित्यसंकाशं युक्तं परमवाजिभिः
आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्ययात्

ratham ādityasaṃkāśaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ
āsthāya triśirā vīro vāliputram athābhyayāt

स त्रिभिर्देवदर्पघ्नैर्नैरृतेन्द्रैरभिद्रुतः
वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः

sa tribhir devadarpaghnair nairṛtendrair abhidrutaḥ
vṛkṣam utpāṭayām āsa mahāviṭapam aṅgadaḥ

देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसाङ्गदः
महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तमिवाशनिम्

devāntakāya taṃ vīraś cikṣepa sahasāṅgadaḥ
mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptam ivāśanim

त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः
स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात ततोऽङ्गदः

triśirās taṃ praciccheda śarair āśīviṣopamaiḥ
sa vṛkṣaṃ kṛttam ālokya utpapāta tato 'ṅgadaḥ

स ववर्ष ततो वृक्षाञ्शिलाश्च कपिकुञ्जरः
तान्प्रचिच्छेद संक्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः

sa vavarṣa tato vṛkṣāñ śilāś ca kapikuñjaraḥ
tān praciccheda saṃkruddhas triśirā niśitaiḥ śaraiḥ

परिघाग्रेण तान्वृक्षान्बभञ्ज च सुरान्तकः
त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमभिदुद्राव सायकैः

parighāgreṇa tān vṛkṣān babhañja ca surāntakaḥ
triśirāś cāṅgadaṃ vīram abhidudrāva sāyakaiḥ

गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः
जघानोरसि संक्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसंनिभैः

gajena samabhidrutya vāliputraṃ mahodaraḥ
jaghānorasi saṃkruddhas tomarair vajrasaṃnibhaiḥ

देवान्तकश्च संक्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम्
उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान्

devāntakaś ca saṃkruddhaḥ parigheṇa tadāṅgadam
upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān

स त्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगपत्समभिद्रुतः
न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान्

sa tribhir nairṛtaśreṣṭhair yugapat samabhidrutaḥ
na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān

तलेन भृशमुत्पत्य जघानास्य महागजम्
पेततुर्लोचने तस्य विननाद स वारणः

talena bhṛśam utpatya jaghānāsya mahāgajam
petatur locane tasya vinanāda sa vāraṇaḥ

विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः
देवान्तकमभिद्रुत्य ताडयामास संयुगे

viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ
devāntakam abhidrutya tāḍayām āsa saṃyuge

स विह्वलितसर्वाङ्गो वातोद्धत इव द्रुमः
लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात्

sa vihvalitasarvāṅgo vātoddhata iva drumaḥ
lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mukhāt

अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद्देवान्तको बली
आविध्य परिघं घोरमाजघान तदाङ्गदम्

athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrād devāntako balī
āvidhya parighaṃ ghoram ājaghāna tadāṅgadam

परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा
जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह

parighābhihataś cāpi vānarendrātmajas tadā
jānubhyāṃ patito bhūmau punar evotpapāta ha

समुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिराशीविषोपमैः
घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटेऽभिजघान ह

samutpatantaṃ triśirās tribhir āśīviṣopamaiḥ
ghorair haripateḥ putraṃ lalāṭe 'bhijaghāna ha

ततोऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैरृतपुंगवैः
हनूमानपि विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः

tato 'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhir nairṛtapuṃgavaiḥ
hanūmān api vijñāya nīlaś cāpi pratasthatuḥ

ततश्चिक्षेप शैलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा
तद्रावणसुतो धीमान्बिभेद निशितैः शरैः

tataś cikṣepa śailāgraṃ nīlas triśirase tadā
tad rāvaṇasuto dhīmān bibheda niśitaiḥ śaraiḥ

तद्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम्
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरेः शिरः

tad bāṇaśatanirbhinnaṃ vidāritaśilātalam
savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta gireḥ śiraḥ

ततो जृम्भितमालोक्य हर्षाद्देवान्तकस्तदा
परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे

tato jṛmbhitam ālokya harṣād devāntakas tadā
parigheṇābhidudrāva mārutātmajam āhave

तमापतन्तमुत्पत्य हनूमान्मारुतात्मजः
आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रवेगेन मुष्टिना

tam āpatantam utpatya hanūmān mārutātmajaḥ
ājaghāna tadā mūrdhni vajravegena muṣṭinā

स मुष्टिनिष्पिष्टविकीर्णमूर्धा; निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः
देवान्तको राक्षसराजसूनु;र्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात

sa muṣṭiniṣpiṣṭavikīrṇamūrdhā; nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ
devāntako rākṣasarājasūnur; gatāsur urvyāṃ sahasā papāta

तस्मिन्हते राक्षसयोधमुख्ये; महाबले संयति देवशत्रौ
क्रुद्धस्त्रिमूर्धा निशिताग्रमुग्रं; ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम्

tasmin hate rākṣasayodhamukhye; mahābale saṃyati devaśatrau
kruddhas trimūrdhā niśitāgram ugraṃ; vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam

स तैः शरौघैरभिवर्ष्यमाणो; विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः
नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो; विष्टम्भितस्तेन महाबलेन

sa taiḥ śaraughair abhivarṣyamāṇo; vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ
nīlo babhūvātha visṛṣṭagātro; viṣṭambhitas tena mahābalena

ततस्तु नीलः प्रतिलभ्य संज्ञां; शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम्
ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगो; महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि

tatas tu nīlaḥ pratilabhya saṃjñāṃ; śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam
tataḥ samutpatya bhṛśogravego; mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni

ततः स शैलाभिनिपातभग्नो; महोदरस्तेन सह द्विपेन
विपोथितो भूमितले गतासुः; पपात वर्जाभिहतो यथाद्रिः

tataḥ sa śailābhinipātabhagno; mahodaras tena saha dvipena
vipothito bhūmitale gatāsuḥ; papāta varjābhihato yathādriḥ

पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे
हनूमन्तं च संक्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः

pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāś cāpam ādade
hanūmantaṃ ca saṃkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

हनूमांस्तु समुत्पत्य हयांस्त्रिशिरसस्तदा
विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराडिव

hanūmāṃs tu samutpatya hayāṃs triśirasas tadā
vidadāra nakhaiḥ kruddho gajendraṃ mṛgarāḍ iva

अथ शक्तिं समादाय कालरात्रिमिवान्तकः
चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः

atha śaktiṃ samādāya kālarātrim ivāntakaḥ
cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ

दिवि क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसंगताम्
गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च

divi kṣiptām ivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptām asaṃgatām
gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca

तां दृष्ट्वा घोरसंकाशां शक्तिं भग्नां हनूमता
प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा इव

tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṃkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā
prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedur jaladā iva

ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः
निचखान तदा रोषाद्वानरेन्द्रस्य वक्षसि

tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ
nicakhāna tadā roṣād vānarendrasya vakṣasi

खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान्मारुतात्मजः
आजघान त्रिमूर्धानं तलेनोरसि वीर्यवान्

khaḍgaprahārābhihato hanūmān mārutātmajaḥ
ājaghāna trimūrdhānaṃ talenorasi vīryavān

स तलभिहतस्तेन स्रस्तहस्ताम्बरो भुवि
निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः

sa talabhihatas tena srastahastāmbaro bhuvi
nipapāta mahātejās triśirās tyaktacetanaḥ

स तस्य पततः खड्गं समाच्छिद्य महाकपिः
ननाद गिरिसंकाशस्त्रासयन्सर्वनैरृतान्

sa tasya patataḥ khaḍgaṃ samācchidya mahākapiḥ
nanāda girisaṃkāśas trāsayan sarvanairṛtān

अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः
उत्पत्य च हनूमन्तं ताडयामास मुष्टिना

amṛṣyamāṇas taṃ ghoṣam utpapāta niśācaraḥ
utpatya ca hanūmantaṃ tāḍayām āsa muṣṭinā

तेन मुष्टिप्रहारेण संचुकोप महाकपिः
कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम्

tena muṣṭiprahāreṇa saṃcukopa mahākapiḥ
kupitaś ca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham

स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन; किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि
क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतोऽनिलस्य; त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः

sa tasya śīrṣāṇy asinā śitena; kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni
kruddhaḥ praciccheda suto 'nilasya; tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ

तान्यायताक्षाण्यगसंनिभानि; प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि
पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर्धरण्यां; ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात्

tāny āyatākṣāṇy agasaṃnibhāni; pradīptavaiśvānaralocanāni
petuḥ śirāṃsīndraripor dharaṇyāṃ; jyotīṃṣi muktāni yathārkamārgāt

तस्मिन्हते देवरिपौ त्रिशीर्षे; हनूमत शक्रपराक्रमेण
नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमी; रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात्

tasmin hate devaripau triśīrṣe; hanūmata śakraparākrameṇa
neduḥ plavaṃgāḥ pracacāla bhūmī; rakṣāṃsy atho dudruvire samantāt

हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम्
हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ

hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram
hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau

चुकोप परमामर्षी महापार्श्वो महाबलः
जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं शुभाम्

cukopa paramāmarṣī mahāpārśvo mahābalaḥ
jagrāhārciṣmatīṃ cāpi gadāṃ sarvāyasīṃ śubhām

हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितलेपनाम्
विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम्

hemapaṭṭaparikṣiptāṃ māṃsaśoṇitalepanām
virājamānāṃ vapuṣā śatruśoṇitarañjitām

तेजसा संप्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम्
ऐरावतमहापद्मसार्वभौम भयावहाम्

tejasā saṃpradīptāgrāṃ raktamālyavibhūṣitām
airāvatamahāpadmasārvabhauma bhayāvahām

गदामादाय संक्रुद्धो महापार्श्वो महाबलः
हरीन्समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन्

gadām ādāya saṃkruddho mahāpārśvo mahābalaḥ
harīn samabhidudrāva yugāntāgnir iva jvalan

अथर्षयः समुत्पत्य वानरो रवणानुजम्
महापार्श्वमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली

atharṣayaḥ samutpatya vānaro ravaṇānujam
mahāpārśvam upāgamya tasthau tasyāgrato balī

तं पुरस्तात्स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम्
आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया

taṃ purastāt sthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam
ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā

स तयाभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः
भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु

sa tayābhihatas tena gadayā vānararṣabhaḥ
bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ susrāva rudhiraṃ bahu

स संप्राप्य चिरात्संज्ञामृषभो वानरर्षभः
क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वमुदैक्षत

sa saṃprāpya cirāt saṃjñām ṛṣabho vānararṣabhaḥ
kruddho visphuramāṇauṣṭho mahāpārśvam udaikṣata

तां गृहीत्वा गदां भीमामाविध्य च पुनः पुनः
मत्तानीकं महापार्श्वं जघान रणमूर्धनि

tāṃ gṛhītvā gadāṃ bhīmām āvidhya ca punaḥ punaḥ
mattānīkaṃ mahāpārśvaṃ jaghāna raṇamūrdhani

स स्वया गदया भिन्नो विकीर्णदशनेक्षणः
निपपात महापार्श्वो वज्राहत इवाचलः

sa svayā gadayā bhinno vikīrṇadaśanekṣaṇaḥ
nipapāta mahāpārśvo vajrāhata ivācalaḥ

तस्मिन्हते भ्रातरि रावणस्य; तन्नैरृतानां बलमर्णवाभम्
त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं; दुद्राव भिन्नार्णवसंनिकाशम्

tasmin hate bhrātari rāvaṇasya; tan nairṛtānāṃ balam arṇavābham
tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ; dudrāva bhinnārṇavasaṃnikāśam