Yuddha Kanda, sarga 59

स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं लोमहर्षणम्
भ्रातॄंश्च निहतान्दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान्

svabalaṃ vyathitaṃ dṛṣṭvā tumulaṃ lomaharṣaṇam
bhrātṝṃś ca nihatān dṛṣṭvā śakratulyaparākramān

पितृव्यौ चापि संदृश्य समरे संनिषूदितौ
महोदरमहापार्श्वौ भ्रातरौ राक्षसर्षभौ

pitṛvyau cāpi saṃdṛśya samare saṃniṣūditau
mahodaramahāpārśvau bhrātarau rākṣasarṣabhau

चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि
अतिकायोऽद्रिसंकाशो देवदानवदर्पहा

cukopa ca mahātejā brahmadattavaro yudhi
atikāyo 'drisaṃkāśo devadānavadarpahā

स भास्करसहस्रस्य संघातमिव भास्वरम्
रथमास्थाय शक्रारिरभिदुद्राव वानरान्

sa bhāskarasahasrasya saṃghātam iva bhāsvaram
ratham āsthāya śakrārir abhidudrāva vānarān

स विस्फार्य महच्चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः
नाम विश्रावयामास ननाद च महास्वनम्

sa visphārya mahac cāpaṃ kirīṭī mṛṣṭakuṇḍalaḥ
nāma viśrāvayām āsa nanāda ca mahāsvanam

तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च
ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान्

tena siṃhapraṇādena nāmaviśrāvaṇena ca
jyāśabdena ca bhīmena trāsayām āsa vānarān

ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे
भयार्ता वानराः सर्वे विद्रवन्ति दिशो दश

te tasya rūpam ālokya yathā viṣṇos trivikrame
bhayārtā vānarāḥ sarve vidravanti diśo daśa

तेऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः
शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे

te 'tikāyaṃ samāsādya vānarā mūḍhacetasaḥ
śaraṇyaṃ śaraṇaṃ jagmur lakṣmaṇāgrajam āhave

ततोऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम्
ददर्श धन्विनं दूराद्गर्जन्तं कालमेघवत्

tato 'tikāyaṃ kākutstho rathasthaṃ parvatopamam
dadarśa dhanvinaṃ dūrād garjantaṃ kālameghavat

स तं दृष्ट्वा महात्मानं राघवस्तु सुविस्मितः
वानरान्सान्त्वयित्वा तु विभीषणमुवाच ह

sa taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ rāghavas tu suvismitaḥ
vānarān sāntvayitvā tu vibhīṣaṇam uvāca ha

कोऽसौ पर्वतसंकाशो धनुष्मान्हरिलोचनः
युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः

ko 'sau parvatasaṃkāśo dhanuṣmān harilocanaḥ
yukte hayasahasreṇa viśāle syandane sthitaḥ

य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः
अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः

ya eṣa niśitaiḥ śūlaiḥ sutīkṣṇaiḥ prāsatomaraiḥ
arciṣmadbhir vṛto bhāti bhūtair iva maheśvaraḥ

कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषोऽभिविराजते
आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः

kālajihvāprakāśābhir ya eṣo 'bhivirājate
āvṛto rathaśaktībhir vidyudbhir iva toyadaḥ

धनूंसि चास्य सज्यानि हेमपृष्ठानि सर्वशः
शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रपातमिवाम्बरम्

dhanūṃsi cāsya sajyāni hemapṛṣṭhāni sarvaśaḥ
śobhayanti rathaśreṣṭhaṃ śakrapātam ivāmbaram

क एष रक्षः शार्दूलो रणभूमिं विराजयन्
अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यतेजसा

ka eṣa rakṣaḥ śārdūlo raṇabhūmiṃ virājayan
abhyeti rathināṃ śreṣṭho rathenādityatejasā

ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणाभिविराजते
सूर्यरश्मिप्रभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन्

dhvajaśṛṅgapratiṣṭhena rāhuṇābhivirājate
sūryaraśmiprabhair bāṇair diśo daśa virājayan

त्रिणतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलंकृतम्
शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते

triṇataṃ meghanirhrādaṃ hemapṛṣṭham alaṃkṛtam
śatakratudhanuḥprakhyaṃ dhanuś cāsya virājate

सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः
चतुःसादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिस्वनः

sadhvajaḥ sapatākaś ca sānukarṣo mahārathaḥ
catuḥsādisamāyukto meghastanitanisvanaḥ

विंशतिर्दश चाष्टौ च तूणीररथमास्थिताः
कार्मुकाणि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः

viṃśatir daśa cāṣṭau ca tūṇīraratham āsthitāḥ
kārmukāṇi ca bhīmāni jyāś ca kāñcanapiṅgalāḥ

द्वौ च खड्गौ रथगतौ पार्श्वस्थौ पार्श्वशोभिनौ
चतुर्हस्तत्सरुचितौ व्यक्तहस्तदशायतौ

dvau ca khaḍgau rathagatau pārśvasthau pārśvaśobhinau
caturhastatsarucitau vyaktahastadaśāyatau

रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसंनिभः
कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः

raktakaṇṭhaguṇo dhīro mahāparvatasaṃnibhaḥ
kālaḥ kālamahāvaktro meghastha iva bhāskaraḥ

काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते
शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां हिमवान्पर्वतोत्तमः

kāñcanāṅgadanaddhābhyāṃ bhujābhyām eṣa śobhate
śṛṅgābhyām iva tuṅgābhyāṃ himavān parvatottamaḥ

कुण्डलाभ्यां तु यस्यैतद्भाति वक्त्रं शुभेक्षणम्
पुनर्वस्वन्तरगतं पूर्णबिम्बमिवैन्दवम्

kuṇḍalābhyāṃ tu yasyaitad bhāti vaktraṃ śubhekṣaṇam
punarvasvantaragataṃ pūrṇabimbam ivaindavam

आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनं राक्षसोत्तमम्
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः

ācakṣva me mahābāho tvam enaṃ rākṣasottamam
yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve bhayārtā vidrutā diśaḥ

स पृष्ठो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा
आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः

sa pṛṣṭho rājaputreṇa rāmeṇāmitatejasā
ācacakṣe mahātejā rāghavāya vibhīṣaṇaḥ

दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः
भीमकर्मा महोत्साहो रावणो राक्षसाधिपः

daśagrīvo mahātejā rājā vaiśravaṇānujaḥ
bhīmakarmā mahotsāho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रो रावणप्रतिमो रणे
वृद्धसेवी श्रुतधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः

tasyāsīd vīryavān putro rāvaṇapratimo raṇe
vṛddhasevī śrutadharaḥ sarvāstraviduṣāṃ varaḥ

अश्वपृष्ठे रथे नागे खड्गे धनुषि कर्षणे
भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च संमतः

aśvapṛṣṭhe rathe nāge khaḍge dhanuṣi karṣaṇe
bhede sāntve ca dāne ca naye mantre ca saṃmataḥ

यस्य बाहुं समाश्रित्य लङ्का भवति निर्भया
तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः

yasya bāhuṃ samāśritya laṅkā bhavati nirbhayā
tanayaṃ dhānyamālinyā atikāyam imaṃ viduḥ

एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना
अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः

etenārādhito brahmā tapasā bhāvitātmanā
astrāṇi cāpy avāptāni ripavaś ca parājitāḥ

सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै स्वयम्भुवा
एतच्च कवचं दिव्यं रथश्चैषोऽर्कभास्करः

surāsurair avadhyatvaṃ dattam asmai svayambhuvā
etac ca kavacaṃ divyaṃ rathaś caiṣo 'rkabhāskaraḥ

एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः
रक्षितानि च रक्षामि यक्षाश्चापि निषूदिताः

etena śataśo devā dānavāś ca parājitāḥ
rakṣitāni ca rakṣāmi yakṣāś cāpi niṣūditāḥ

वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमतः
पाशः सलिलराजस्य युद्धे प्रतिहतस्तथा

vajraṃ viṣṭambhitaṃ yena bāṇair indrasya dhīmataḥ
pāśaḥ salilarājasya yuddhe pratihatas tathā

एषोऽतिकायो बलवान्राक्षसानामथर्षभः
रावणस्य सुतो धीमान्देवदनव दर्पहा

eṣo 'tikāyo balavān rākṣasānām atharṣabhaḥ
rāvaṇasya suto dhīmān devadanava darpahā

तदस्मिन्क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुंगव
पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः

tad asmin kriyatāṃ yatnaḥ kṣipraṃ puruṣapuṃgava
purā vānarasainyāni kṣayaṃ nayati sāyakaiḥ

ततोऽतिकायो बलवान्प्रविश्य हरिवाहिनीम्
विस्फारयामास धनुर्ननाद च पुनः पुनः

tato 'tikāyo balavān praviśya harivāhinīm
visphārayām āsa dhanur nanāda ca punaḥ punaḥ

तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम्
अभिपेतुर्महात्मानो ये प्रधानाः प्लवंगमाः

taṃ bhīmavapuṣaṃ dṛṣṭvā rathasthaṃ rathināṃ varam
abhipetur mahātmāno ye pradhānāḥ plavaṃgamāḥ

कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत्समभिद्रवन्

kumudo dvivido maindo nīlaḥ śarabha eva ca
pādapair giriśṛṅgaiś ca yugapat samabhidravan

तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः काञ्चनभूषणैः
अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः

teṣāṃ vṛkṣāṃś ca śailāṃś ca śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ
atikāyo mahātejāś cicchedāstravidāṃ varaḥ

तांश्चैव सरान्स हरीञ्शरैः सर्वायसैर्बली
विव्याधाभिमुखः संख्ये भीमकायो निशाचरः

tāṃś caiva sarān sa harīñ śaraiḥ sarvāyasair balī
vivyādhābhimukhaḥ saṃkhye bhīmakāyo niśācaraḥ

तेऽर्दिता बाणबर्षेण भिन्नगात्राः प्लवंगमाः
न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महारणे

te 'rditā bāṇabarṣeṇa bhinnagātrāḥ plavaṃgamāḥ
na śekur atikāyasya pratikartuṃ mahāraṇe

तत्सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः
मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनमास्थितः

tat sainyaṃ harivīrāṇāṃ trāsayām āsa rākṣasaḥ
mṛgayūtham iva kruddho harir yauvanam āsthitaḥ

स राषसेन्द्रो हरिसैन्यमध्ये; नायुध्यमानं निजघान कंचित्
उपेत्य रामं सधनुः कलापी; सगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे

sa rāṣasendro harisainyamadhye; nāyudhyamānaṃ nijaghāna kaṃ cit
upetya rāmaṃ sadhanuḥ kalāpī; sagarvitaṃ vākyam idaṃ babhāṣe

रथे स्थितोऽहं शरचापपाणि;र्न प्राकृतं कंचन योधयामि
यस्यास्ति शक्तिर्व्यवसाय युक्ता; ददातुं मे क्षिप्रमिहाद्य युद्धम्

rathe sthito 'haṃ śaracāpapāṇir; na prākṛtaṃ kaṃ cana yodhayāmi
yasyāsti śaktir vyavasāya yuktā; dadātuṃ me kṣipram ihādya yuddham

तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य; चुकोप सौमित्रिरमित्रहन्ता
अमृष्यमाणश्च समुत्पपात; जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा

tat tasya vākyaṃ bruvato niśamya; cukopa saumitrir amitrahantā
amṛṣyamāṇaś ca samutpapāta; jagrāha cāpaṃ ca tataḥ smayitvā

क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणादाक्षिप्य सायकम्
पुरस्तादतिकायस्य विचकर्ष महद्धनुः

kruddhaḥ saumitrir utpatya tūṇād ākṣipya sāyakam
purastād atikāyasya vicakarṣa mahad dhanuḥ

पूरयन्स महीं शैलानाकाशं सागरं दिशः
ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन्रजनीचरान्

pūrayan sa mahīṃ śailān ākāśaṃ sāgaraṃ diśaḥ
jyāśabdo lakṣmaṇasyogras trāsayan rajanīcarān

सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा
विसिष्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली

saumitreś cāpanirghoṣaṃ śrutvā pratibhayaṃ tadā
visiṣmiye mahātejā rākṣasendrātmajo balī

अथातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणमुत्थितम्
आदाय निशितं बाणमिदं वचनमब्रवीत्

athātikāyaḥ kupito dṛṣṭvā lakṣmaṇam utthitam
ādāya niśitaṃ bāṇam idaṃ vacanam abravīt

बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः
गच्छ किं कालसदृशं मां योधयितुमिच्छसि

bālas tvam asi saumitre vikrameṣv avicakṣaṇaḥ
gaccha kiṃ kālasadṛśaṃ māṃ yodhayitum icchasi

न हि मद्बाहुसृष्टानामस्त्राणां हिमवानपि
सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही

na hi madbāhusṛṣṭānām astrāṇāṃ himavān api
soḍhum utsahate vegam antarikṣam atho mahī

सुखप्रसुप्तं कालाग्निं प्रबोधयितुमिच्छसि
न्यस्य चापं निवर्तस्व मा प्राणाञ्जहि मद्गतः

sukhaprasuptaṃ kālāgniṃ prabodhayitum icchasi
nyasya cāpaṃ nivartasva mā prāṇāñ jahi madgataḥ

अथ वा त्वं प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि
तिष्ठ प्राणान्परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम्

atha vā tvaṃ pratiṣṭabdho na nivartitum icchasi
tiṣṭha prāṇān parityajya gamiṣyasi yamakṣayam

पश्य मे निशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान्
ईश्वरायुधसंकाशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान्

paśya me niśitān bāṇān aridarpaniṣūdanān
īśvarāyudhasaṃkāśāṃs taptakāñcanabhūṣaṇān

एष ते सर्पसंकाशो बाणः पास्यति शोणितम्
मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम्

eṣa te sarpasaṃkāśo bāṇaḥ pāsyati śoṇitam
mṛgarāja iva kruddho nāgarājasya śoṇitam

श्रुत्वातिकायस्य वचः सरोषं; सगर्वितं संयति राजपुत्रः
स संचुकोपातिबलो बृहच्छ्री;रुवाच वाक्यं च ततो महार्थम्

śrutvātikāyasya vacaḥ saroṣaṃ; sagarvitaṃ saṃyati rājaputraḥ
sa saṃcukopātibalo bṛhacchrīr; uvāca vākyaṃ ca tato mahārtham

न वाक्यमात्रेण भवान्प्रधानो; न कत्थनात्सत्पुरुषा भवन्ति
मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ; विदर्शयस्वात्मबलं दुरात्मन्

na vākyamātreṇa bhavān pradhāno; na katthanāt satpuruṣā bhavanti
mayi sthite dhanvini bāṇapāṇau; vidarśayasvātmabalaṃ durātman

कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि
पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः

karmaṇā sūcayātmānaṃ na vikatthitum arhasi
pauruṣeṇa tu yo yuktaḥ sa tu śūra iti smṛtaḥ

सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः
शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रैर्दर्शयस्व पराक्रमम्

sarvāyudhasamāyukto dhanvī tvaṃ ratham āsthitaḥ
śarair vā yadi vāpy astrair darśayasva parākramam

ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः
मारुतः कालसंपक्वं वृन्तात्तालफलं यथा

tataḥ śiras te niśitaiḥ pātayiṣyāmy ahaṃ śaraiḥ
mārutaḥ kālasaṃpakvaṃ vṛntāt tālaphalaṃ yathā

अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः
पास्यन्ति रुधिरं गात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम्

adya te māmakā bāṇās taptakāñcanabhūṣaṇāḥ
pāsyanti rudhiraṃ gātrād bāṇaśalyāntarotthitam

बालोऽयमिति विज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि
बालो वा यदि वा वृद्धो मृत्युं जानीहि संयुगे

bālo 'yam iti vijñāya na māvajñātum arhasi
bālo vā yadi vā vṛddho mṛtyuṃ jānīhi saṃyuge

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा हेतुमत्परमार्थवत्
अतिकायः प्रचुक्रोध बाणं चोत्तममाददे

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā hetumat paramārthavat
atikāyaḥ pracukrodha bāṇaṃ cottamam ādade

ततो विद्याधरा भूता देवा दैत्या महर्षयः
गुह्यकाश्च महात्मानस्तद्युद्धं ददृशुस्तदा

tato vidyādharā bhūtā devā daityā maharṣayaḥ
guhyakāś ca mahātmānas tad yuddhaṃ dadṛśus tadā

ततोऽतिकायः कुपितश्चापमारोप्य सायकम्
लक्ष्मणस्य प्रचिक्षेप संक्षिपन्निव चाम्बरम्

tato 'tikāyaḥ kupitaś cāpam āropya sāyakam
lakṣmaṇasya pracikṣepa saṃkṣipann iva cāmbaram

तमापतन्तं निशितं शरमाशीविषोपमम्
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद लक्ष्मणः परवीरहा

tam āpatantaṃ niśitaṃ śaram āśīviṣopamam
ardhacandreṇa ciccheda lakṣmaṇaḥ paravīrahā

तं निकृत्तं शरं दृष्ट्वा कृत्तभोगमिवोरगम्
अतिकायो भृशं क्रुद्धः पञ्चबाणान्समाददे

taṃ nikṛttaṃ śaraṃ dṛṣṭvā kṛttabhogam ivoragam
atikāyo bhṛśaṃ kruddhaḥ pañcabāṇān samādade

ताञ्शरान्संप्रचिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः
तानप्राप्ताञ्शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भरतानुजः

tāñ śarān saṃpracikṣepa lakṣmaṇāya niśācaraḥ
tān aprāptāñ śarais tīkṣṇaiś ciccheda bharatānujaḥ

स तांश्छित्त्वा शरैस्तीक्ष्णैर्लक्ष्मणः परवीरहा
आददे निशितं बाणं ज्वलन्तमिव तेजसा

sa tāṃś chittvā śarais tīkṣṇair lakṣmaṇaḥ paravīrahā
ādade niśitaṃ bāṇaṃ jvalantam iva tejasā

तमादाय धनुः श्रेष्ठे योजयामास लक्ष्मणः
विचकर्ष च वेगेन विससर्ज च सायकम्

tam ādāya dhanuḥ śreṣṭhe yojayām āsa lakṣmaṇaḥ
vicakarṣa ca vegena visasarja ca sāyakam

पूर्णायतविसृष्टेन शरेणानत पर्वणा
ललाटे राक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान्

pūrṇāyatavisṛṣṭena śareṇānata parvaṇā
lalāṭe rākṣasaśreṣṭham ājaghāna sa vīryavān

स ललाटे शरो मग्नस्तस्य भीमस्य रक्षसः
ददृशे शोणितेनाक्तः पन्नगेन्द्र इवाहवे

sa lalāṭe śaro magnas tasya bhīmasya rakṣasaḥ
dadṛśe śoṇitenāktaḥ pannagendra ivāhave

राक्षसः प्रचकम्पे च लक्ष्मणेषु प्रकम्पितः
रुद्रबाणहतं भीमं यथा त्रिपुरगोपुरम्

rākṣasaḥ pracakampe ca lakṣmaṇeṣu prakampitaḥ
rudrabāṇahataṃ bhīmaṃ yathā tripuragopuram

चिन्तयामास चाश्वस्य विमृश्य च महाबलः
साधु बाणनिपातेन श्वाघनीयोऽसि मे रिपुः

cintayām āsa cāśvasya vimṛśya ca mahābalaḥ
sādhu bāṇanipātena śvāghanīyo 'si me ripuḥ

विचार्यैवं विनम्यास्यं विनम्य च भुजावुभौ
स रथोपस्थमास्थाय रथेन प्रचचार ह

vicāryaivaṃ vinamyāsyaṃ vinamya ca bhujāv ubhau
sa rathopastham āsthāya rathena pracacāra ha

एकं त्रीन्पञ्च सप्तेति सायकान्राक्षसर्षभः
आददे संदधे चापि विचकर्षोत्ससर्ज च

ekaṃ trīn pañca sapteti sāyakān rākṣasarṣabhaḥ
ādade saṃdadhe cāpi vicakarṣotsasarja ca

ते बाणाः कालसंकाशा राक्षसेन्द्रधनुश्च्युताः
हेमपुङ्खा रविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम्

te bāṇāḥ kālasaṃkāśā rākṣasendradhanuś cyutāḥ
hemapuṅkhā raviprakhyāś cakrur dīptam ivāmbaram

ततस्तान्राक्षसोत्सृष्टाञ्शरौघान्रावणानुजः
असंभ्रान्तः प्रचिच्छेद निशितैर्बहुभिः शरैः

tatas tān rākṣasotsṛṣṭāñ śaraughān rāvaṇānujaḥ
asaṃbhrāntaḥ praciccheda niśitair bahubhiḥ śaraiḥ

ताञ्शरान्युधि संप्रेक्ष्य निकृत्तान्रावणात्मजः
चुकोप त्रिदशेन्द्रारिर्जग्राह निशितं शरम्

tāñ śarān yudhi saṃprekṣya nikṛttān rāvaṇātmajaḥ
cukopa tridaśendrārir jagrāha niśitaṃ śaram

स संधाय महातेजास्तं बाणं सहसोत्सृजत्
ततः सौमित्रिमायान्तमाजघान स्तनान्तरे

sa saṃdhāya mahātejās taṃ bāṇaṃ sahasotsṛjat
tataḥ saumitrim āyāntam ājaghāna stanāntare

अतिकायेन सौमित्रिस्ताडितो युधि वक्षसि
सुस्राव रुधिरं तीव्रं मदं मत्त इव द्विपः

atikāyena saumitris tāḍito yudhi vakṣasi
susrāva rudhiraṃ tīvraṃ madaṃ matta iva dvipaḥ

स चकार तदात्मानं विशल्यं सहसा विभुः
जग्राह च शरं तीष्णमस्त्रेणापि समादधे

sa cakāra tadātmānaṃ viśalyaṃ sahasā vibhuḥ
jagrāha ca śaraṃ tīṣṇam astreṇāpi samādadhe

आग्नेयेन तदास्त्रेण योजयामास सायकम्
स जज्वाल तदा बाणो धनुश्चास्य महात्मनः

āgneyena tadāstreṇa yojayām āsa sāyakam
sa jajvāla tadā bāṇo dhanuś cāsya mahātmanaḥ

अतिकायोऽतितेजस्वी सौरमस्त्रं समाददे
तेन बाणं भुजंगाभं हेमपुङ्खमयोजयत्

atikāyo 'titejasvī sauram astraṃ samādade
tena bāṇaṃ bhujaṃgābhaṃ hemapuṅkham ayojayat

ततस्तं ज्वलितं घोरं लक्ष्मणः शरमाहितम्
अतिकायाय चिक्षेप कालदण्डमिवान्तकः

tatas taṃ jvalitaṃ ghoraṃ lakṣmaṇaḥ śaram āhitam
atikāyāya cikṣepa kāladaṇḍam ivāntakaḥ

आग्नेयेनाभिसंयुक्तं दृष्ट्वा बाणं निशाचरः
उत्ससर्ज तदा बाणं दीप्तं सूर्यास्त्रयोजितम्

āgneyenābhisaṃyuktaṃ dṛṣṭvā bāṇaṃ niśācaraḥ
utsasarja tadā bāṇaṃ dīptaṃ sūryāstrayojitam

तावुभावम्बरे बाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः
तेजसा संप्रदीप्ताग्रौ क्रुद्धाविव भुजं गमौ

tāv ubhāv ambare bāṇāv anyonyam abhijaghnatuḥ
tejasā saṃpradīptāgrau kruddhāv iva bhujaṃ gamau

तावन्योन्यं विनिर्दह्य पेततुर्धरणीतले
निरर्चिषौ भस्मकृतौ न भ्राजेते शरोत्तमौ

tāv anyonyaṃ vinirdahya petatur dharaṇītale
nirarciṣau bhasmakṛtau na bhrājete śarottamau

ततोऽतिकायः संक्रुद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत्
तत्प्रचिच्छेद सौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेण वीर्यवान्

tato 'tikāyaḥ saṃkruddhas tv astram aiṣīkam utsṛjat
tat praciccheda saumitrir astram aindreṇa vīryavān

ऐषीकं निहतं दृष्ट्वा कुमारो रावणात्मजः
याम्येनास्त्रेण संक्रुद्धो योजयामास सायकम्

aiṣīkaṃ nihataṃ dṛṣṭvā kumāro rāvaṇātmajaḥ
yāmyenāstreṇa saṃkruddho yojayām āsa sāyakam

ततस्तदस्त्रं चिक्षेप लक्ष्मणाय निशाचरः
वायव्येन तदस्त्रं तु निजघान स लक्ष्मणः

tatas tad astraṃ cikṣepa lakṣmaṇāya niśācaraḥ
vāyavyena tad astraṃ tu nijaghāna sa lakṣmaṇaḥ

अथैनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदः
अभ्यवर्षत संक्रुद्धो लक्ष्मणो रावणात्मजम्

athainaṃ śaradhārābhir dhārābhir iva toyadaḥ
abhyavarṣata saṃkruddho lakṣmaṇo rāvaṇātmajam

तेऽतिकायं समासाद्य कवचे वज्रभूषिते
भग्नाग्रशल्याः सहसा पेतुर्बाणा महीतले

te 'tikāyaṃ samāsādya kavace vajrabhūṣite
bhagnāgraśalyāḥ sahasā petur bāṇā mahītale

तान्मोघानभिसंप्रेक्ष्य लक्ष्मणः परवीरहा
अभ्यवर्षत बाणानां सहस्रेण महायशाः

tān moghān abhisaṃprekṣya lakṣmaṇaḥ paravīrahā
abhyavarṣata bāṇānāṃ sahasreṇa mahāyaśāḥ

स वर्ष्यमाणो बाणौघैरतिकायो महाबलः
अवध्यकवचः संख्ये राक्षसो नैव विव्यथे

sa varṣyamāṇo bāṇaughair atikāyo mahābalaḥ
avadhyakavacaḥ saṃkhye rākṣaso naiva vivyathe

न शशाक रुजं कर्तुं युधि तस्य नरोत्तमः
अथैनमभ्युपागम्य वायुर्वाक्यमुवाच ह

na śaśāka rujaṃ kartuṃ yudhi tasya narottamaḥ
athainam abhyupāgamya vāyur vākyam uvāca ha

ब्रह्मदत्तवरो ह्येष अवध्य कवचावृतः
ब्राह्मेणास्त्रेण भिन्ध्येनमेष वध्यो हि नान्यथा

brahmadattavaro hy eṣa avadhya kavacāvṛtaḥ
brāhmeṇāstreṇa bhindhy enam eṣa vadhyo hi nānyathā

ततः स वायोर्वचनं निशम्य; सौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः
समाददे बाणममोघवेगं; तद्ब्राह्ममस्त्रं सहसा नियोज्य

tataḥ sa vāyor vacanaṃ niśamya; saumitrir indrapratimānavīryaḥ
samādade bāṇam amoghavegaṃ; tad brāhmam astraṃ sahasā niyojya

तस्मिन्वरास्त्रे तु नियुज्यमाने; सौमित्रिणा बाणवरे शिताग्रे
दिशः सचन्द्रार्कमहाग्रहाश्च; नभश्च तत्रास ररास चोर्वी

tasmin varāstre tu niyujyamāne; saumitriṇā bāṇavare śitāgre
diśaḥ sacandrārkamahāgrahāś ca; nabhaś ca tatrāsa rarāsa corvī

तं ब्रह्मणोऽस्त्रेण नियुज्य चापे; शरं सुपुङ्खं यमदूतकल्पम्
सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्य तस्य; ससर्ज बाणं युधि वज्रकल्पम्

taṃ brahmaṇo 'streṇa niyujya cāpe; śaraṃ supuṅkhaṃ yamadūtakalpam
saumitrir indrārisutasya tasya; sasarja bāṇaṃ yudhi vajrakalpam

तं लक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगं; समापतन्तं ज्वलनप्रकाशम्
सुवर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खं; तदातिकायः समरे ददर्श

taṃ lakṣmaṇotsṛṣṭam amoghavegaṃ; samāpatantaṃ jvalanaprakāśam
suvarṇavajrottamacitrapuṅkhaṃ; tadātikāyaḥ samare dadarśa

तं प्रेक्षमाणः सहसातिकायो; जघान बाणैर्निशितैरनेकैः
स सायकस्तस्य सुपर्णवेग;स्तदातिवेगेन जगाम पार्श्वम्

taṃ prekṣamāṇaḥ sahasātikāyo; jaghāna bāṇair niśitair anekaiḥ
sa sāyakas tasya suparṇavegas; tadātivegena jagāma pārśvam

तमागतं प्रेक्ष्य तदातिकायो; बाणं प्रदीप्तान्तककालकल्पम्
जघान शक्त्यृष्टिगदाकुठारैः; शूलैर्हलैश्चाप्यविपन्नचेष्टः

tam āgataṃ prekṣya tadātikāyo; bāṇaṃ pradīptāntakakālakalpam
jaghāna śaktyṛṣṭigadākuṭhāraiḥ; śūlair halaiś cāpy avipannaceṣṭaḥ

तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणि; मोघानि कृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः
प्रसह्य तस्यैव किरीटजुष्टं; तदातिकायस्य शिरो जहार

tāny āyudhāny adbhutavigrahāṇi; moghāni kṛtvā sa śaro 'gnidīptaḥ
prasahya tasyaiva kirīṭajuṣṭaṃ; tadātikāyasya śiro jahāra

तच्छिरः सशिरस्त्राणं लक्ष्मणेषुप्रपीडितम्
पपात सहसा भूमौ शृङ्गं हिमवतो यथा

tac chiraḥ saśiras trāṇaṃ lakṣmaṇeṣuprapīḍitam
papāta sahasā bhūmau śṛṅgaṃ himavato yathā

प्रहर्षयुक्ता बहवस्तु वानरा; प्रबुद्धपद्मप्रतिमाननास्तदा
अपूजयँल्लक्ष्मणमिष्टभागिनं; हते रिपौ भीमबले दुरासदे

praharṣayuktā bahavas tu vānarā; prabuddhapadmapratimānanās tadā
apūjayam̐l lakṣmaṇam iṣṭabhāginaṃ; hate ripau bhīmabale durāsade