Yuddha Kanda, sarga 61

तयोस्तदा सादितयो रणाग्रे; मुमोह सैन्यं हरियूथपानाम्
सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो; न चापि किंचित्प्रतिपेदिरे ते

tayos tadā sāditayo raṇāgre; mumoha sainyaṃ hariyūthapānām
sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto; na cāpi kiṃ cit pratipedire te

ततो विषण्णं समवेक्ष्य सैन्यं; विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः
उवाच शाखामृगराजवीरा;नाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः

tato viṣaṇṇaṃ samavekṣya sainyaṃ; vibhīṣaṇo buddhimatāṃ variṣṭhaḥ
uvāca śākhāmṛgarājavīrān; āśvāsayann apratimair vacobhiḥ

मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो; यदार्यपुत्राववशौ विषण्णौ
स्वयम्भुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ; यत्सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः

mā bhaiṣṭa nāsty atra viṣādakālo; yad āryaputrāv avaśau viṣaṇṇau
svayambhuvo vākyam athodvahantau; yat sāditāv indrajidastrajālaiḥ

तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेत;त्स्वयम्भुवा ब्राह्मममोघवेगम्
तन्मानयन्तौ यदि राजपुत्रौ; निपातितौ कोऽत्र विषादकालः

tasmai tu dattaṃ paramāstram etat; svayambhuvā brāhmam amoghavegam
tan mānayantau yadi rājaputrau; nipātitau ko 'tra viṣādakālaḥ

ब्राह्ममस्त्रं तदा धीमान्मानयित्वा तु मारुतिः
विभीषणवचः श्रुत्वा हनूमांस्तमथाब्रवीत्

brāhmam astraṃ tadā dhīmān mānayitvā tu mārutiḥ
vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hanūmāṃs tam athābravīt

एतस्मिन्निहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम्
यो यो धारयते प्राणांस्तं तमाश्वासयावहे

etasmin nihate sainye vānarāṇāṃ tarasvinām
yo yo dhārayate prāṇāṃs taṃ tam āśvāsayāvahe

तावुभौ युगपद्वीरौ हनूमद्राक्षसोत्तमौ
उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः

tāv ubhau yugapad vīrau hanūmad rākṣasottamau
ulkāhastau tadā rātrau raṇaśīrṣe viceratuḥ

छिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलि शिरो धरैः
स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिः समन्ततः

chinnalāṅgūlahastorupādāṅguli śiro dharaiḥ
sravadbhiḥ kṣatajaṃ gātraiḥ prasravadbhiḥ samantataḥ

पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसंकुलाम्
शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुंधराम्

patitaiḥ parvatākārair vānarair abhisaṃkulām
śastraiś ca patitair dīptair dadṛśāte vasuṃdharām

सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम्
जाम्बवन्तं सुषेणं च वेगदर्शनमाहुकम्

sugrīvam aṅgadaṃ nīlaṃ śarabhaṃ gandhamādanam
jāmbavantaṃ suṣeṇaṃ ca vegadarśanam āhukam

मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा
विभीषणो हनूमांश्च ददृशाते हतान्रणे

maindaṃ nalaṃ jyotimukhaṃ dvividaṃ panasaṃ tathā
vibhīṣaṇo hanūmāṃś ca dadṛśāte hatān raṇe

सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम्
अह्नः पञ्चमशेषेण वल्लभेन स्वयम्भुवः

saptaṣaṣṭir hatāḥ koṭyo vānarāṇāṃ tarasvinām
ahnaḥ pañcamaśeṣeṇa vallabhena svayambhuvaḥ

सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम्
मार्गते जाम्बवन्तं स्म हनूमान्सविभीषणः

sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ dṛṣṭvā bāṇārditaṃ balam
mārgate jāmbavantaṃ sma hanūmān savibhīṣaṇaḥ

स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितम्
प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम्

svabhāvajarayā yuktaṃ vṛddhaṃ śaraśataiś citam
prajāpatisutaṃ vīraṃ śāmyantam iva pāvakam

दृष्ट्वा तमुपसंगम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत्
कच्चिदार्यशरैस्तीर्ष्णैर्न प्राणा ध्वंसितास्तव

dṛṣṭvā tam upasaṃgamya paulastyo vākyam abravīt
kaccid āryaśarais tīrṣṇair na prāṇā dhvaṃsitās tava

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुंगवः
कृच्छ्रादभ्युद्गिरन्वाक्यमिदं वचनमब्रवीत्

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavān ṛkṣapuṃgavaḥ
kṛcchrād abhyudgiran vākyam idaṃ vacanam abravīt

नैरृतेन्द्रमहावीर्यस्वरेण त्वाभिलक्षये
पीड्यमानः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा

nairṛtendramahāvīryasvareṇa tvābhilakṣaye
pīḍyamānaḥ śitair bāṇair na tvāṃ paśyāmi cakṣuṣā

अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च नैरृत
हनूमान्वानरश्रेष्ठः प्राणान्धारयते क्वचित्

añjanā suprajā yena mātariśvā ca nairṛta
hanūmān vānaraśreṣṭhaḥ prāṇān dhārayate kva cit

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः
आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात्पृच्छसि मारुतिम्

śrutvā jāmbavato vākyam uvācedaṃ vibhīṣaṇaḥ
āryaputrāv atikramya kasmāt pṛcchasi mārutim

नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे
आर्य संदर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः

naiva rājani sugrīve nāṅgade nāpi rāghave
ārya saṃdarśitaḥ sneho yathā vāyusute paraḥ

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान्वाक्यमब्रवीत्
शृणु नैरृतशार्दूल यस्मात्पृच्छामि मारुतिम्

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavān vākyam abravīt
śṛṇu nairṛtaśārdūla yasmāt pṛcchāmi mārutim

तस्मिञ्जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम्
हनूमत्युज्झितप्राणे जीवन्तोऽपि वयं हताः

tasmiñ jīvati vīre tu hatam apy ahataṃ balam
hanūmaty ujjhitaprāṇe jīvanto 'pi vayaṃ hatāḥ

ध्रियते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि
वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत्

dhriyate mārutis tāta mārutapratimo yadi
vaiśvānarasamo vīrye jīvitāśā tato bhavet

ततो वृद्धमुपागम्य नियमेनाभ्यवादयत्
गृह्य जाम्बवतः पादौ हनूमान्मारुतात्मजः

tato vṛddham upāgamya niyamenābhyavādayat
gṛhya jāmbavataḥ pādau hanūmān mārutātmajaḥ

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं तथापि व्यथितेन्द्रियः
पुनर्जातमिवात्मानं स मेने ऋक्षपुंगवः

śrutvā hanumato vākyaṃ tathāpi vyathitendriyaḥ
punarjātam ivātmānaṃ sa mene ṛkṣapuṃgavaḥ

ततोऽब्रवीन्महातेजा हनूमन्तं स जाम्बवान्
आगच्छ हरिशार्दूलवानरांस्त्रातुमर्हसि

tato 'bravīn mahātejā hanūmantaṃ sa jāmbavān
āgaccha hariśārdūlavānarāṃs trātum arhasi

नान्यो विक्रमपर्याप्तस्त्वमेषां परमः सखा
त्वत्पराक्रमकालोऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन

nānyo vikramaparyāptas tvam eṣāṃ paramaḥ sakhā
tvatparākramakālo 'yaṃ nānyaṃ paśyāmi kañ cana

ऋक्षवानरवीराणामनीकानि प्रहर्षय
विशल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ

ṛkṣavānaravīrāṇām anīkāni praharṣaya
viśalyau kuru cāpy etau sāditau rāmalakṣmaṇau

गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम्
हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनूमन्गन्तुमर्हसि

gatvā paramam adhvānam upary upari sāgaram
himavantaṃ nagaśreṣṭhaṃ hanūman gantum arhasi

ततः काञ्चनमत्युग्रमृषभं पर्वतोत्तमम्
कैलासशिखरं चापि द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन

tataḥ kāñcanam atyugram ṛṣabhaṃ parvatottamam
kailāsaśikharaṃ cāpi drakṣyasy ariniṣūdana

तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम्
सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्यौषधिपर्वतम्

tayoḥ śikharayor madhye pradīptam atulaprabham
sarvauṣadhiyutaṃ vīra drakṣyasy auṣadhiparvatam

तस्य वानरशार्दूलचतस्रो मूर्ध्नि संभवाः
द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्त्यो दिशो दश

tasya vānaraśārdūlacatasro mūrdhni saṃbhavāḥ
drakṣyasy oṣadhayo dīptā dīpayantyo diśo daśa

मृतसंजीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि
सौवर्णकरणीं चैव संधानीं च महौषधीम्

mṛtasaṃjīvanīṃ caiva viśalyakaraṇīm api
sauvarṇakaraṇīṃ caiva saṃdhānīṃ ca mahauṣadhīm

ताः सर्वा हनुमन्गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि
आश्वासय हरीन्प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मजः

tāḥ sarvā hanuman gṛhya kṣipram āgantum arhasi
āśvāsaya harīn prāṇair yojya gandhavahātmajaḥ

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनूमान्हरिपुंगवः
आपूर्यत बलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः

śrutvā jāmbavato vākyaṃ hanūmān haripuṃgavaḥ
āpūryata baloddharṣais toyavegair ivārṇavaḥ

स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन्पर्वतोत्तरम्
हनूमान्दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः

sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayan parvatottaram
hanūmān dṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ

हरिपादविनिर्भिन्नो निषसाद स पर्वतः
न शशाक तदात्मानं सोढुं भृशनिपीडितः

haripādavinirbhinno niṣasāda sa parvataḥ
na śaśāka tadātmānaṃ soḍhuṃ bhṛśanipīḍitaḥ

तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः
शृङ्गाणि च व्यकीर्यन्त पीडितस्य हनूमता

tasya petur nagā bhūmau harivegāc ca jajvaluḥ
śṛṅgāṇi ca vyakīryanta pīḍitasya hanūmatā

तस्मिन्संपीड्यमाने तु भग्नद्रुमशिलातले
न शेकुर्वानराः स्थातुं घूर्णमाने नगोत्तमे

tasmin saṃpīḍyamāne tu bhagnadrumaśilātale
na śekur vānarāḥ sthātuṃ ghūrṇamāne nagottame

स घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा
लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रनृत्तेवाभवत्तदा

sa ghūrṇitamahādvārā prabhagnagṛhagopurā
laṅkā trāsākulā rātrau pranṛttevābhavat tadā

पृथिवीधरसंकाशो निपीड्य धरणीधरम्
पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतात्मजः

pṛthivīdharasaṃkāśo nipīḍya dharaṇīdharam
pṛthivīṃ kṣobhayām āsa sārṇavāṃ mārutātmajaḥ

पद्भ्यां तु शैलमापीड्य वडवामुखवन्मुखम्
विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन्निव राक्षसान्

padbhyāṃ tu śailam āpīḍya vaḍavāmukhavan mukham
vivṛtyograṃ nanādoccais trāsayann iva rākṣasān

तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमद्भुतम्
लङ्कास्था राक्षसाः सर्वे न शेकुः स्पन्दितुं भयात्

tasya nānadyamānasya śrutvā ninadam adbhutam
laṅkāsthā rākṣasāḥ sarve na śekuḥ spandituṃ bhayāt

नमस्कृत्वाथ रामाय मारुतिर्भीमविक्रमः
राघवार्थे परं कर्म समैहत परंतपः

namaskṛtvātha rāmāya mārutir bhīmavikramaḥ
rāghavārthe paraṃ karma samaihata paraṃtapaḥ

स पुच्छमुद्यम्य भुजंगकल्पं; विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुञ्च्य
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभ;मापुप्लुवे व्योम्नि स चण्डवेगः

sa puccham udyamya bhujaṃgakalpaṃ; vinamya pṛṣṭhaṃ śravaṇe nikuñcya
vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābham; āpupluve vyomni sa caṇḍavegaḥ

स वृक्षषण्डांस्तरसा जहार; शैलाञ्शिलाः प्राकृतवानरांश्च
बाहूरुवेगोद्धतसंप्रणुन्ना;स्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः

sa vṛkṣaṣaṇḍāṃs tarasā jahāra; śailāñ śilāḥ prākṛtavānarāṃś ca
bāhūruvegoddhatasaṃpraṇunnās; te kṣīṇavegāḥ salile nipetuḥ

स तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ; भुजौ भुजंगारिनिकाशवीर्यः
जगाम मेरुं नगराजमग्र्यं; दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः

sa tau prasāryoragabhogakalpau; bhujau bhujaṃgārinikāśavīryaḥ
jagāma meruṃ nagarājam agryaṃ; diśaḥ prakarṣann iva vāyusūnuḥ

स सागरं घूर्णितवीचिमालं; तदा भृशं भ्रामितसर्वसत्त्वम्
समीक्षमाणः सहसा जगाम; चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम्

sa sāgaraṃ ghūrṇitavīcimālaṃ; tadā bhṛśaṃ bhrāmitasarvasattvam
samīkṣamāṇaḥ sahasā jagāma; cakraṃ yathā viṣṇukarāgramuktam

स पर्वतान्वृक्षगणान्सरांसि; नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि
स्फीताञ्जनांस्तानपि संप्रपश्य;ञ्जगाम वेगात्पितृतुल्यवेगः

sa parvatān vṛkṣagaṇān sarāṃsi; nadīs taṭākāni purottamāni
sphītāñjanāṃs tān api saṃprapaśyañ; jagāma vegāt pitṛtulyavegaḥ

आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतश्रमः
स ददर्श हरिश्रेष्ठो हिमवन्तं नगोत्तमम्

ādityapatham āśritya jagāma sa gataśramaḥ
sa dadarśa hariśreṣṭho himavantaṃ nagottamam

नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकंदरनिर्झरम्
श्वेताभ्रचयसंकाशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः

nānāprasravaṇopetaṃ bahukaṃdaranirjharam
śvetābhracayasaṃkāśaiḥ śikharaiś cārudarśanaiḥ

स तं समासाद्य महानगेन्द्र;मतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम्
ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि; सुरर्षिसंघोत्तमसेवितानि

sa taṃ samāsādya mahānagendram; atipravṛddhottamaghoraśṛṅgam
dadarśa puṇyāni mahāśramāṇi; surarṣisaṃghottamasevitāni

स ब्रह्मकोशं रजतालयं च; शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम्
हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं; ददर्श वैवस्वत किंकरांश्च

sa brahmakośaṃ rajatālayaṃ ca; śakrālayaṃ rudraśarapramokṣam
hayānanaṃ brahmaśiraś ca dīptaṃ; dadarśa vaivasvata kiṃkarāṃś ca

वज्रालयं वैश्वरणालयं च; सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च
ब्रह्मासनं शंकरकार्मुकं च; ददर्श नाभिं च वसुंधरायाः

vajrālayaṃ vaiśvaraṇālayaṃ ca; sūryaprabhaṃ sūryanibandhanaṃ ca
brahmāsanaṃ śaṃkarakārmukaṃ ca; dadarśa nābhiṃ ca vasuṃdharāyāḥ

कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च; तथर्षभं काञ्चनशैलमग्र्यम्
स दीप्तसर्वौषधिसंप्रदीप्तं; ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम्

kailāsam agryaṃ himavacchilāṃ ca; tatharṣabhaṃ kāñcanaśailam agryam
sa dīptasarvauṣadhisaṃpradīptaṃ; dadarśa sarvauṣadhiparvatendram

स तं समीक्ष्यानलरश्मिदीप्तं; विसिष्मिये वासवदूतसूनुः
आप्लुत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं; तत्रौषधीनां विचयं चकार

sa taṃ samīkṣyānalaraśmidīptaṃ; visiṣmiye vāsavadūtasūnuḥ
āplutya taṃ cauṣadhiparvatendraṃ; tatrauṣadhīnāṃ vicayaṃ cakāra

स योजनसहस्राणि समतीत्य महाकपिः
दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्मारुतात्मजः

sa yojanasahasrāṇi samatītya mahākapiḥ
divyauṣadhidharaṃ śailaṃ vyacaran mārutātmajaḥ

महौषध्यस्तु ताः सर्वास्तस्मिन्पर्वतसत्तमे
विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम्

mahauṣadhyas tu tāḥ sarvās tasmin parvatasattame
vijñāyārthinam āyāntaṃ tato jagmur adarśanam

स ता महात्मा हनुमानपश्यं;श्चुकोप कोपाच्च भृशं ननाद
अमृष्यमाणोऽग्निनिकाशचक्षु;र्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम्

sa tā mahātmā hanumān apaśyaṃś; cukopa kopāc ca bhṛśaṃ nanāda
amṛṣyamāṇo 'gninikāśacakṣur; mahīdharendraṃ tam uvāca vākyam

किमेतदेवं सुविनिश्चितं ते; यद्राघवे नासि कृतानुकम्पः
पश्याद्य मद्बाहुबलाभिभूतो; विकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र

kim etad evaṃ suviniścitaṃ te; yad rāghave nāsi kṛtānukampaḥ
paśyādya madbāhubalābhibhūto; vikīrṇam ātmānam atho nagendra

स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं; सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम्
विकीर्णकूटं चलिताग्रसानुं; प्रगृह्य वेगात्सहसोन्ममाथ

sa tasya śṛṅgaṃ sanagaṃ sanāgaṃ; sakāñcanaṃ dhātusahasrajuṣṭam
vikīrṇakūṭaṃ calitāgrasānuṃ; pragṛhya vegāt sahasonmamātha

स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात; वित्रास्य लोकान्ससुरान्सुरेन्द्रान्
संस्तूयमानः खचरैरनेकै;र्जगाम वेगाद्गरुडोग्रवीर्यः

sa taṃ samutpāṭya kham utpapāta; vitrāsya lokān sasurān surendrān
saṃstūyamānaḥ khacarair anekair; jagāma vegād garuḍogravīryaḥ

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्न;स्तद्भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य
बभौ तदा भास्करसंनिकाशो; रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः

sa bhāskarādhvānam anuprapannas; tad bhāskarābhaṃ śikharaṃ pragṛhya
babhau tadā bhāskarasaṃnikāśo; raveḥ samīpe pratibhāskarābhaḥ

स तेन शैलेन भृशं रराज; शैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु
सहस्रधारेण सपावकेन; चक्रेण खे विष्णुरिवोद्धृतेन

sa tena śailena bhṛśaṃ rarāja; śailopamo gandhavahātmajas tu
sahasradhāreṇa sapāvakena; cakreṇa khe viṣṇur ivoddhṛtena

तं वानराः प्रेक्ष्य तदा विनेदुः; स तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद
तेषां समुद्घुष्टरवं निशम्य; लङ्कालया भीमतरं विनेदुः

taṃ vānarāḥ prekṣya tadā vineduḥ; sa tān api prekṣya mudā nanāda
teṣāṃ samudghuṣṭaravaṃ niśamya; laṅkālayā bhīmataraṃ vineduḥ

ततो महात्मा निपपात तस्मि;ञ्शैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये
हर्युत्तमेभ्यः शिरसाभिवाद्य; विभीषणं तत्र च सस्वजे सः

tato mahātmā nipapāta tasmiñ; śailottame vānarasainyamadhye
haryuttamebhyaḥ śirasābhivādya; vibhīṣaṇaṃ tatra ca sasvaje saḥ

तावप्युभौ मानुषराजपुत्रौ; तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम्
बभूवतुस्तत्र तदा विशल्या;वुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः

tāv apy ubhau mānuṣarājaputrau; taṃ gandham āghrāya mahauṣadhīnām
babhūvatus tatra tadā viśalyāv; uttasthur anye ca haripravīrāḥ

ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु; तमोषधीशैलमुदग्रवीर्यः
निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव; पुनश्च रामेण समाजगाम

tato harir gandhavahātmajas tu; tam oṣadhīśailam udagravīryaḥ
nināya vegād dhimavantam eva; punaś ca rāmeṇa samājagāma