Yuddha Kanda, sarga 64

Yuddhakāṇḍa · 24 Critical Edition verses

निकुम्भो भ्रातरं दृष्ट्वा सुग्रीवेण निपातितम्
प्रदहन्निव कोपेन वानरेन्द्रमवैक्षत

nikumbho bhrātaraṃ dṛṣṭvā sugrīveṇa nipātitam
pradahann iva kopena vānarendram avaikṣata

ततः स्रग्दामसंनद्धं दत्तपञ्चाङ्गुलं शुभम्
आददे परिघं वीरो नगेन्द्रशिखरोपमम्

tataḥ sragdāmasaṃnaddhaṃ dattapañcāṅgulaṃ śubham
ādade parighaṃ vīro nagendraśikharopamam

हेमपट्टपरिक्षिप्तं वज्रविद्रुमभूषितम्
यमदण्डोपमं भीमं रक्षसां भयनाशनम्

hemapaṭṭaparikṣiptaṃ vajravidrumabhūṣitam
yamadaṇḍopamaṃ bhīmaṃ rakṣasāṃ bhayanāśanam

तमाविध्य महातेजाः शक्रध्वजसमं रणे
विननाद विवृत्तास्यो निकुम्भो भीमविक्रमः

tam āvidhya mahātejāḥ śakradhvajasamaṃ raṇe
vinanāda vivṛttāsyo nikumbho bhīmavikramaḥ

उरोगतेन निष्केण भुजस्थैरङ्गदैरपि
कुण्डलाभ्यां च मृष्टाभ्यां मालया च विचित्रया

urogatena niṣkeṇa bhujasthair aṅgadair api
kuṇḍalābhyāṃ ca mṛṣṭābhyāṃ mālayā ca vicitrayā

निकुम्भो भूषणैर्भाति तेन स्म परिघेण च
यथेन्द्रधनुषा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान्

nikumbho bhūṣaṇair bhāti tena sma parigheṇa ca
yathendradhanuṣā meghaḥ savidyutstanayitnumān

परिघाग्रेण पुस्फोट वातग्रन्थिर्महात्मनः
प्रजज्वाल सघोषश्च विधूम इव पावकः

parighāgreṇa pusphoṭa vātagranthir mahātmanaḥ
prajajvāla saghoṣaś ca vidhūma iva pāvakaḥ

नगर्या विटपावत्या गन्धर्वभवनोत्तमैः
सह चैवामरावत्या सर्वैश्च भवनैः सह

nagaryā viṭapāvatyā gandharvabhavanottamaiḥ
saha caivāmarāvatyā sarvaiś ca bhavanaiḥ saha

सतारागणनक्षत्रं सचन्द्रं समहाग्रहम्
निकुम्भपरिघाघूर्णं भ्रमतीव नभस्तलम्

satārāgaṇanakṣatraṃ sacandraṃ samahāgraham
nikumbhaparighāghūrṇaṃ bhramatīva nabhastalam

दुरासदश्च संजज्ञे परिघाभरणप्रभः
क्रोधेन्धनो निकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः

durāsadaś ca saṃjajñe parighābharaṇaprabhaḥ
krodhendhano nikumbhāgnir yugāntāgnir ivotthitaḥ

राक्षसा वानराश्चापि न शेकुः स्पन्दितुं भयात्
हनूमंस्तु विवृत्योरस्तस्थौ प्रमुखतो बली

rākṣasā vānarāś cāpi na śekuḥ spandituṃ bhayāt
hanūmaṃs tu vivṛtyoras tasthau pramukhato balī

परिघोपमबाहुस्तु परिघं भास्करप्रभम्
बली बलवतस्तस्य पातयामास वक्षसि

parighopamabāhus tu parighaṃ bhāskaraprabham
balī balavatas tasya pātayām āsa vakṣasi

स्थिरे तस्योरसि व्यूढे परिघः शतधा कृतः
विशीर्यमाणः सहसा उल्का शतमिवाम्बरे

sthire tasyorasi vyūḍhe parighaḥ śatadhā kṛtaḥ
viśīryamāṇaḥ sahasā ulkā śatam ivāmbare

स तु तेन प्रहारेण चचाल च महाकपिः
परिघेण समाधूतो यथा भूमिचलेऽचलः

sa tu tena prahāreṇa cacāla ca mahākapiḥ
parigheṇa samādhūto yathā bhūmicale 'calaḥ

स तथाभिहतस्तेन हनूमान्प्लवगोत्तमः
मुष्टिं संवर्तयामास बलेनातिमहाबलः

sa tathābhihatas tena hanūmān plavagottamaḥ
muṣṭiṃ saṃvartayām āsa balenātimahābalaḥ

तमुद्यम्य महातेजा निकुम्भोरसि वीर्यवान्
अभिचिक्षेप वेगेन वेगवान्वायुविक्रमः

tam udyamya mahātejā nikumbhorasi vīryavān
abhicikṣepa vegena vegavān vāyuvikramaḥ

ततः पुस्फोट चर्मास्य प्रसुस्राव च शोणितम्
मुष्टिना तेन संजज्ञे ज्वाला विद्युदिवोत्थिता

tataḥ pusphoṭa carmāsya prasusrāva ca śoṇitam
muṣṭinā tena saṃjajñe jvālā vidyud ivotthitā

स तु तेन प्रहारेण निकुम्भो विचचाल ह
स्वस्थश्चापि निजग्राह हनूमन्तं महाबलम्

sa tu tena prahāreṇa nikumbho vicacāla ha
svasthaś cāpi nijagrāha hanūmantaṃ mahābalam

विचुक्रुशुस्तदा संख्ये भीमं लङ्कानिवासिनः
निकुम्भेनोद्धृतं दृष्ट्वा हनूमन्तं महाबलम्

vicukruśus tadā saṃkhye bhīmaṃ laṅkānivāsinaḥ
nikumbhenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā hanūmantaṃ mahābalam

स तथा ह्रियमाणोऽपि कुम्भकर्णात्मजेन हि
आजघानानिलसुतो वज्रवेगेन मुष्टिना

sa tathā hriyamāṇo 'pi kumbhakarṇātmajena hi
ājaghānānilasuto vajravegena muṣṭinā

आत्मानं मोचयित्वाथ क्षितावभ्यवपद्यत
हनूमानुन्ममथाशु निकुम्भं मारुतात्मजः

ātmānaṃ mocayitvātha kṣitāv abhyavapadyata
hanūmān unmamathāśu nikumbhaṃ mārutātmajaḥ

निक्षिप्य परमायत्तो निकुम्भं निष्पिपेष च
उत्पत्य चास्य वेगेन पपातोरसि वीर्यवान्

nikṣipya paramāyatto nikumbhaṃ niṣpipeṣa ca
utpatya cāsya vegena papātorasi vīryavān

परिगृह्य च बाहुभ्यां परिवृत्य शिरोधराम्
उत्पाटयामास शिरो भैरवं नदतो महत्

parigṛhya ca bāhubhyāṃ parivṛtya śirodharām
utpāṭayām āsa śiro bhairavaṃ nadato mahat

अथ विनदति सादिते निकुम्भे; पवनसुतेन रणे बभूव युद्धम्
दशरथसुतराक्षसेन्द्रचम्वो;र्भृशतरमागतरोषयोः सुभीमम्

atha vinadati sādite nikumbhe; pavanasutena raṇe babhūva yuddham
daśarathasutarākṣasendracamvor; bhṛśataram āgataroṣayoḥ subhīmam