Yuddha Kanda, sarga 68

Yuddhakāṇḍa · 33 Critical Edition verses

विज्ञाय तु मनस्तस्य राघवस्य महात्मनः
संनिवृत्याहवात्तस्मात्प्रविवेश पुरं ततः

vijñāya tu manas tasya rāghavasya mahātmanaḥ
saṃnivṛtyāhavāt tasmāt praviveśa puraṃ tataḥ

सोऽनुस्मृत्य वधं तेषां राक्षसानां तरस्विनाम्
क्रोधताम्रेक्षणः शूरो निर्जगाम महाद्युतिः

so 'nusmṛtya vadhaṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ tarasvinām
krodhatāmrekṣaṇaḥ śūro nirjagāma mahādyutiḥ

स पश्चिमेन द्वारेण निर्ययौ राक्षसैर्वृतः
इन्द्रजित्तु महावीर्यः पौलस्त्यो देवकण्टकः

sa paścimena dvāreṇa niryayau rākṣasair vṛtaḥ
indrajit tu mahāvīryaḥ paulastyo devakaṇṭakaḥ

इन्द्रजित्तु ततो दृष्ट्वा भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
रणायाभ्युद्यतौ वीरौ मायां प्रादुष्करोत्तदा

indrajit tu tato dṛṣṭvā bhrātarau rāmalakṣmaṇau
raṇāyābhyudyatau vīrau māyāṃ prāduṣkarot tadā

इन्द्रजित्तु रथे स्थाप्य सीतां मायामयीं तदा
बलेन महतावृत्य तस्या वधमरोचयत्

indrajit tu rathe sthāpya sītāṃ māyāmayīṃ tadā
balena mahatāvṛtya tasyā vadham arocayat

मोहनार्थं तु सर्वेषां बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मतिः
हन्तुं सीतां व्यवसितो वानराभिमुखो ययौ

mohanārthaṃ tu sarveṣāṃ buddhiṃ kṛtvā sudurmatiḥ
hantuṃ sītāṃ vyavasito vānarābhimukho yayau

तं दृष्ट्वा त्वभिनिर्यान्तं नगर्याः काननौकसः
उत्पेतुरभिसंक्रुद्धाः शिलाहस्ता युयुत्सवः

taṃ dṛṣṭvā tv abhiniryāntaṃ nagaryāḥ kānanaukasaḥ
utpetur abhisaṃkruddhāḥ śilāhastā yuyutsavaḥ

हनूमान्पुरतस्तेषां जगाम कपिकुञ्जरः
प्रगृह्य सुमहच्छृङ्गं पर्वतस्य दुरासदम्

hanūmān puratas teṣāṃ jagāma kapikuñjaraḥ
pragṛhya sumahac chṛṅgaṃ parvatasya durāsadam

स ददर्श हतानन्दां सीतामिन्द्रजितो रथे
एकवेणीधरां दीनामुपवासकृशाननाम्

sa dadarśa hatānandāṃ sītām indrajito rathe
ekaveṇīdharāṃ dīnām upavāsakṛśānanām

परिक्लिष्टैकवसनाममृजां राघवप्रियाम्
रजोमलाभ्यामालिप्तैः सर्वगात्रैर्वरस्त्रियम्

parikliṣṭaikavasanām amṛjāṃ rāghavapriyām
rajomalābhyām āliptaiḥ sarvagātrair varastriyam

तां निरीक्ष्य मुहूर्तं तु मैथिलीमध्यवस्य च
बाष्पपर्याकुलमुखो हनूमान्व्यथितोऽभवत्

tāṃ nirīkṣya muhūrtaṃ tu maithilīm adhyavasya ca
bāṣpaparyākulamukho hanūmān vyathito 'bhavat

अब्रवीत्तां तु शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनाम्
दृष्ट्वा रथे स्तितां सीतां राक्षसेन्द्रसुताश्रिताम्

abravīt tāṃ tu śokārtāṃ nirānandāṃ tapasvinām
dṛṣṭvā rathe stitāṃ sītāṃ rākṣasendrasutāśritām

किं समर्थितमस्येति चिन्तयन्स महाकपिः
सह तैर्वानरश्रेष्ठैरभ्यधावत रावणिम्

kiṃ samarthitam asyeti cintayan sa mahākapiḥ
saha tair vānaraśreṣṭhair abhyadhāvata rāvaṇim

तद्वानरबलं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्छितः
कृत्वा विशोकं निस्त्रिंशं मूर्ध्नि सीतां परामृशत्

tad vānarabalaṃ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ
kṛtvā viśokaṃ nistriṃśaṃ mūrdhni sītāṃ parāmṛśat

तं स्त्रियं पश्यतां तेषां ताडयामास रावणिः
क्रोशन्तीं राम रामेति मायया योजितां रथे

taṃ striyaṃ paśyatāṃ teṣāṃ tāḍayām āsa rāvaṇiḥ
krośantīṃ rāma rāmeti māyayā yojitāṃ rathe

गृहीतमूर्धजां दृष्ट्वा हनूमान्दैन्यमागतः
दुःखजं वारिनेत्राभ्यामुत्सृजन्मारुतात्मजः
अब्रवीत्परुषं वाक्यं क्रोधाद्रक्षोऽधिपात्मजम्

gṛhītamūrdhajāṃ dṛṣṭvā hanūmān dainyam āgataḥ
duḥkhajaṃ vārinetrābhyām utsṛjan mārutātmajaḥ
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ krodhād rakṣo'dhipātmajam

दुरात्मन्नात्मनाशाय केशपक्षे परामृशः
ब्रह्मर्षीणां कुले जातो राक्षसीं योनिमाश्रितः
धिक्त्वां पापसमाचारं यस्य ते मतिरीदृशी

durātmann ātmanāśāya keśapakṣe parāmṛśaḥ
brahmarṣīṇāṃ kule jāto rākṣasīṃ yonim āśritaḥ
dhik tvāṃ pāpasamācāraṃ yasya te matir īdṛśī

नृशंसानार्य दुर्वृत्त क्षुद्र पापपराक्रम
अनार्यस्येदृशं कर्म घृणा ते नास्ति निर्घृण

nṛśaṃsānārya durvṛtta kṣudra pāpaparākrama
anāryasyedṛśaṃ karma ghṛṇā te nāsti nirghṛṇa

च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च मैथिली
किं तवैषापराद्धा हि यदेनां हन्तुमिच्छसि

cyutā gṛhāc ca rājyāc ca rāmahastāc ca maithilī
kiṃ tavaiṣāparāddhā hi yad enāṃ hantum icchasi

सीतां च हत्वा न चिरं जीविष्यसि कथंचन
वधार्हकर्मणानेन मम हस्तगतो ह्यसि

sītāṃ ca hatvā na ciraṃ jīviṣyasi kathaṃ cana
vadhārhakarmaṇānena mama hastagato hy asi

ये च स्त्रीघातिनां लोका लोकवध्यैश्च कुत्सिताः
इह जीवितमुत्सृज्य प्रेत्य तान्प्रतिलप्स्यसे

ye ca strīghātināṃ lokā lokavadhyaiś ca kutsitāḥ
iha jīvitam utsṛjya pretya tān pratilapsyase

इति ब्रुवाणो हनुमान्सायुधैर्हरिभिर्वृतः
अभ्यधावत संक्रुद्धो राक्षसेन्द्रसुतं प्रति

iti bruvāṇo hanumān sāyudhair haribhir vṛtaḥ
abhyadhāvata saṃkruddho rākṣasendrasutaṃ prati

आपतन्तं महावीर्यं तदनीकं वनौकसाम्
रक्षसां भीमवेगानामनीकेन न्यवारयत्

āpatantaṃ mahāvīryaṃ tad anīkaṃ vanaukasām
rakṣasāṃ bhīmavegānām anīkena nyavārayat

स तां बाणसहस्रेण विक्षोभ्य हरिवाहिनीम्
हरिश्रेष्ठं हनूमन्तमिन्द्रजित्प्रत्युवाच ह

sa tāṃ bāṇasahasreṇa vikṣobhya harivāhinīm
hariśreṣṭhaṃ hanūmantam indrajit pratyuvāca ha

सुग्रीवस्त्वं च रामश्च यन्निमित्तमिहागताः
तां हनिष्यामि वैदेहीमद्यैव तव पश्यतः

sugrīvas tvaṃ ca rāmaś ca yannimittam ihāgatāḥ
tāṃ haniṣyāmi vaidehīm adyaiva tava paśyataḥ

इमां हत्वा ततो रामं लक्ष्मणं त्वां च वानर
सुग्रीवं च वधिष्यामि तं चानार्यं विभीषणम्

imāṃ hatvā tato rāmaṃ lakṣmaṇaṃ tvāṃ ca vānara
sugrīvaṃ ca vadhiṣyāmi taṃ cānāryaṃ vibhīṣaṇam

न हन्तव्याः स्त्रियश्चेति यद्ब्रवीषि प्लवंगम
पीडा करममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेत तत्

na hantavyāḥ striyaś ceti yad bravīṣi plavaṃgama
pīḍā karam amitrāṇāṃ yat syāt kartavyam eta tat

तमेवमुक्त्वा रुदतीं सीतां मायामयीं ततः
शितधारेण खड्गेन निजघानेन्द्रजित्स्वयम्

tam evam uktvā rudatīṃ sītāṃ māyāmayīṃ tataḥ
śitadhāreṇa khaḍgena nijaghānendrajit svayam

यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना तेन तपस्विनी
सा पृथिव्यां पृथुश्रोणी पपात प्रियदर्शना

yajñopavītamārgeṇa chinnā tena tapasvinī
sā pṛthivyāṃ pṛthuśroṇī papāta priyadarśanā

तामिन्द्रजित्स्त्रियं हत्वा हनूमन्तमुवाच ह
मया रामस्य पश्येमां कोपेन च निषूदिताम्

tām indrajitstriyaṃ hatvā hanūmantam uvāca ha
mayā rāmasya paśyemāṃ kopena ca niṣūditām

ततः खड्गेन महता हत्वा तामिन्द्रजित्स्वयम्
हृष्टः स रथमास्थाय विननाद महास्वनम्

tataḥ khaḍgena mahatā hatvā tām indrajit svayam
hṛṣṭaḥ sa ratham āsthāya vinanāda mahāsvanam

वानराः शुश्रुवुः शब्दमदूरे प्रत्यवस्थिताः
व्यादितास्यस्य नदतस्तद्दुर्गं संश्रितस्य तु

vānarāḥ śuśruvuḥ śabdam adūre pratyavasthitāḥ
vyāditāsyasya nadatas tad durgaṃ saṃśritasya tu

तथा तु सीतां विनिहत्य दुर्मतिः; प्रहृष्टचेताः स बभूव रावणिः
तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य वानरा; विषण्णरूपाः समभिप्रदुद्रुवुः

tathā tu sītāṃ vinihatya durmatiḥ; prahṛṣṭacetāḥ sa babhūva rāvaṇiḥ
taṃ hṛṣṭarūpaṃ samudīkṣya vānarā; viṣaṇṇarūpāḥ samabhipradudruvuḥ