Yuddha Kanda, sarga 74

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं जातहर्षो विभीषणः
धनुष्पाणिनमादाय त्वरमाणो जगाम सः

evam uktvā tu saumitriṃ jātaharṣo vibhīṣaṇaḥ
dhanuṣpāṇinam ādāya tvaramāṇo jagāma saḥ

अविदूरं ततो गत्वा प्रविश्य च महद्वनम्
दर्शयामास तत्कर्म लक्ष्मणाय विभीषणः

avidūraṃ tato gatvā praviśya ca mahad vanam
darśayām āsa tat karma lakṣmaṇāya vibhīṣaṇaḥ

नीलजीमूतसंकाशं न्यग्रोधं भीमदर्शनम्
तेजस्वी रावणभ्राता लक्ष्मणाय न्यवेदयत्

nīlajīmūtasaṃkāśaṃ nyagrodhaṃ bhīmadarśanam
tejasvī rāvaṇabhrātā lakṣmaṇāya nyavedayat

इहोपहारं भूतानां बलवान्रावणातजः
उपहृत्य ततः पश्चात्संग्राममभिवर्तते

ihopahāraṃ bhūtānāṃ balavān rāvaṇātajaḥ
upahṛtya tataḥ paścāt saṃgrāmam abhivartate

अदृश्यः सर्वभूतानां ततो भवति राक्षसः
निहन्ति समरे शत्रून्बध्नाति च शरोत्तमैः

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati rākṣasaḥ
nihanti samare śatrūn badhnāti ca śarottamaiḥ

तमप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजम्
विध्वंसय शरैस्तीक्ष्णैः सरथं साश्वसारथिम्

tam apraviṣṭaṃ nyagrodhaṃ balinaṃ rāvaṇātmajam
vidhvaṃsaya śarais tīkṣṇaiḥ sarathaṃ sāśvasārathim

तथेत्युक्त्वा महातेजाः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः
बभूवावस्थितस्तत्र चित्रं विस्फारयन्धनुः

tathety uktvā mahātejāḥ saumitrir mitranandanaḥ
babhūvāvasthitas tatra citraṃ visphārayan dhanuḥ

स रथेनाग्निवर्णेन बलवान्रावणात्मजः
इन्द्रजित्कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत

sa rathenāgnivarṇena balavān rāvaṇātmajaḥ
indrajit kavacī khaḍgī sadhvajaḥ pratyadṛśyata

तमुवाच महातेजाः पौलस्त्यमपराजितम्
समाह्वये त्वां समरे सम्यग्युद्धं प्रयच्छ मे

tam uvāca mahātejāḥ paulastyam aparājitam
samāhvaye tvāṃ samare samyag yuddhaṃ prayaccha me

एवमुक्तो महातेजा मनस्वी रावणात्मजः
अब्रवीत्परुषं वाक्यं तत्र दृष्ट्वा विभीषणम्

evam ukto mahātejā manasvī rāvaṇātmajaḥ
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ tatra dṛṣṭvā vibhīṣaṇam

इह त्वं जातसंवृद्धः साक्षाद्भ्राता पितुर्मम
कथं द्रुह्यसि पुत्रस्य पितृव्यो मम राक्षस

iha tvaṃ jātasaṃvṛddhaḥ sākṣād bhrātā pitur mama
kathaṃ druhyasi putrasya pitṛvyo mama rākṣasa

न ज्ञातित्वं न सौहार्दं न जातिस्तव दुर्मते
प्रमाणं न च सोदर्यं न धर्मो धर्मदूषण

na jñātitvaṃ na sauhārdaṃ na jātis tava durmate
pramāṇaṃ na ca sodaryaṃ na dharmo dharmadūṣaṇa

शोच्यस्त्वमसि दुर्बुद्धे निन्दनीयश्च साधुभिः
यस्त्वं स्वजनमुत्सृज्य परभृत्यत्वमागतः

śocyas tvam asi durbuddhe nindanīyaś ca sādhubhiḥ
yas tvaṃ svajanam utsṛjya parabhṛtyatvam āgataḥ

नैतच्छिथिलया बुद्ध्या त्वं वेत्सि महदन्तरम्
क्व च स्वजनसंवासः क्व च नीचपराश्रयः

naitac chithilayā buddhyā tvaṃ vetsi mahad antaram
kva ca svajanasaṃvāsaḥ kva ca nīcaparāśrayaḥ

गुणवान्वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा
निर्गुणः स्वजनः श्रेयान्यः परः पर एव सः

guṇavān vā parajanaḥ svajano nirguṇo 'pi vā
nirguṇaḥ svajanaḥ śreyān yaḥ paraḥ para eva saḥ

निरनुक्रोशता चेयं यादृशी ते निशाचर
स्वजनेन त्वया शक्यं परुषं रावणानुज

niranukrośatā ceyaṃ yādṛśī te niśācara
svajanena tvayā śakyaṃ paruṣaṃ rāvaṇānuja

इत्युक्तो भ्रातृपुत्रेण प्रत्युवाच विभीषणः
अजानन्निव मच्छीलं किं राक्षस विकत्थसे

ity ukto bhrātṛputreṇa pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ
ajānann iva macchīlaṃ kiṃ rākṣasa vikatthase

राक्षसेन्द्रसुतासाधो पारुष्यं त्यज गौरवात्
कुले यद्यप्यहं जातो रक्षसां क्रूरकर्मणाम्
गुणोऽयं प्रथमो नॄणां तन्मे शीलमराक्षसं

rākṣasendrasutāsādho pāruṣyaṃ tyaja gauravāt
kule yady apy ahaṃ jāto rakṣasāṃ krūrakarmaṇām
guṇo 'yaṃ prathamo nṝṇāṃ tan me śīlam arākṣasaṃ

न रमे दारुणेनाहं न चाधर्मेण वै रमे
भ्रात्रा विषमशीलेन कथं भ्राता निरस्यते

na rame dāruṇenāhaṃ na cādharmeṇa vai rame
bhrātrā viṣamaśīlena kathaṃ bhrātā nirasyate

परस्वानां च हरणं परदाराभिमर्शनम्
सुहृदामतिशङ्कां च त्रयो दोषाः क्षयावहाः

parasvānāṃ ca haraṇaṃ paradārābhimarśanam
suhṛdām atiśaṅkāṃ ca trayo doṣāḥ kṣayāvahāḥ

महर्षीणां वधो घोरः सर्वदेवैश्च विग्रहः
अभिमानश्च कोपश्च वैरित्वं प्रतिकूलता

maharṣīṇāṃ vadho ghoraḥ sarvadevaiś ca vigrahaḥ
abhimānaś ca kopaś ca vairitvaṃ pratikūlatā

एते दोषा मम भ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः
गुणान्प्रच्छादयामासुः पर्वतानिव तोयदाः

ete doṣā mama bhrātur jīvitaiśvaryanāśanāḥ
guṇān pracchādayām āsuḥ parvatān iva toyadāḥ

दोषैरेतैः परित्यक्तो मया भ्राता पिता तव
नेयमस्ति पुरी लङ्का न च त्वं न च ते पिता

doṣair etaiḥ parityakto mayā bhrātā pitā tava
neyam asti purī laṅkā na ca tvaṃ na ca te pitā

अतिमानी च बालश्च दुर्विनीतश्च राक्षस
बद्धस्त्वं कालपाशेन ब्रूहि मां यद्यदिच्छसि

atimānī ca bālaś ca durvinītaś ca rākṣasa
baddhas tvaṃ kālapāśena brūhi māṃ yad yad icchasi

अद्य ते व्यसनं प्राप्तं किमिह त्वं तु वक्ष्यसि
प्रवेष्टुं न त्वया शक्यो न्यग्रोधो राक्षसाधम

adya te vyasanaṃ prāptaṃ kim iha tvaṃ tu vakṣyasi
praveṣṭuṃ na tvayā śakyo nyagrodho rākṣasādhama

धर्षयित्वा तु काकुत्स्थौ न शक्यं जीवितुं त्वया
युध्यस्व नरदेवेन लक्ष्मणेन रणे सह
हतस्त्वं देवता कार्यं करिष्यसि यमक्षये

dharṣayitvā tu kākutsthau na śakyaṃ jīvituṃ tvayā
yudhyasva naradevena lakṣmaṇena raṇe saha
hatas tvaṃ devatā kāryaṃ kariṣyasi yamakṣaye

निदर्शयस्वात्मबलं समुद्यतं; कुरुष्व सर्वायुधसायकव्ययम्
न लक्ष्मणस्यैत्य हि बाणगोचरं; त्वमद्य जीवन्सबलो गमिष्यसि

nidarśayasvātmabalaṃ samudyataṃ; kuruṣva sarvāyudhasāyakavyayam
na lakṣmaṇasyaitya hi bāṇagocaraṃ; tvam adya jīvan sabalo gamiṣyasi