Yuddha Kanda, sarga 78

स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन्निशाचरः
इन्द्रजित्परमक्रुद्धः संप्रजज्वाल तेजसा

sa hatāśvo mahātejā bhūmau tiṣṭhan niśācaraḥ
indrajit paramakruddhaḥ saṃprajajvāla tejasā

तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम्
विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव

tau dhanvinau jighāṃsantāv anyonyam iṣubhir bhṛśam
vijayenābhiniṣkrāntau vane gajavṛṣāv iva

निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः
भर्तारं न जहुर्युद्धे संपतन्तस्ततस्ततः

nibarhayantaś cānyonyaṃ te rākṣasavanaukasaḥ
bhartāraṃ na jahur yuddhe saṃpatantas tatas tataḥ

स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः
ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः

sa lakṣmaṇaṃ samuddiśya paraṃ lāghavam āsthitaḥ
vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ

मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिंदमः
अवारयदसंभ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम्

muktam indrajitā tat tu śaravarṣam ariṃdamaḥ
avārayad asaṃbhrānto lakṣmaṇaḥ sudurāsadam

अभेद्यकचनं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः
ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित्
अविध्यत्परमक्रुद्धः शीघ्रमस्त्रं प्रदर्शयन्

abhedyakacanaṃ matvā lakṣmaṇaṃ rāvaṇātmajaḥ
lalāṭe lakṣmaṇaṃ bāṇaiḥ supuṅkhais tribhir indrajit
avidhyat paramakruddhaḥ śīghram astraṃ pradarśayan

तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः
रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः

taiḥ pṛṣatkair lalāṭasthaiḥ śuśubhe raghunandanaḥ
raṇāgre samaraślāghī triśṛṅga iva parvataḥ

स तथाप्यर्दितो बाणै राक्षसेन महामृधे
तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पनभिः शरैः

sa tathāpy ardito bāṇai rākṣasena mahāmṛdhe
tam āśu prativivyādha lakṣmaṇaḥ panabhiḥ śaraiḥ

लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ
अन्योन्यं जघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्भीमविक्रमौ

lakṣmaṇendrajitau vīrau mahābalaśarāsanau
anyonyaṃ jaghnatur bāṇair viśikhair bhīmavikramau

तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ
घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये

tau parasparam abhyetya sarvagātreṣu dhanvinau
ghorair vivyadhatur bāṇaiḥ kṛtabhāvāv ubhau jaye

तस्मै दृढतरं क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः
वज्रस्पर्शसमान्पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान्

tasmai dṛḍhataraṃ kruddho hatāśvāya vibhīṣaṇaḥ
vajrasparśasamān pañca sasarjorasi mārgaṇān

ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः
बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः

te tasya kāyaṃ nirbhidya rukmapuṅkhā nimittagāḥ
babhūvur lohitādigdhā raktā iva mahoragāḥ

स पितृव्यस्य संक्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे
उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः

sa pitṛvyasya saṃkruddha indrajic charam ādade
uttamaṃ rakṣasāṃ madhye yamadattaṃ mahābalaḥ

तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम्
लक्ष्मणोऽप्याददे बाणमन्यं भीमपराक्रमः

taṃ samīkṣya mahātejā maheṣuṃ tena saṃhitam
lakṣmaṇo 'py ādade bāṇam anyaṃ bhīmaparākramaḥ

कुबेरेण स्वयं स्वप्ने यद्दत्तममितात्मना
दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

kubereṇa svayaṃ svapne yad dattam amitātmanā
durjayaṃ durviṣahyaṃ ca sendrair api surāsuraiḥ

ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ
विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया

tābhyāṃ tau dhanuṣi śreṣṭhe saṃhitau sāyakottamau
vikṛṣyamāṇau vīrābhyāṃ bhṛśaṃ jajvalatuḥ śriyā

तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ
मुखेन मुखमाहत्य संनिपेततुरोजसा

tau bhāsayantāv ākāśaṃ dhanurbhyāṃ viśikhau cyutau
mukhena mukham āhatya saṃnipetatur ojasā

तौ महाग्रहसंकाशावन्योन्यं संनिपत्य च
संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां विनिपेततुः

tau mahāgrahasaṃkāśāv anyonyaṃ saṃnipatya ca
saṃgrāme śatadhā yātau medinyāṃ vinipetatuḥ

शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि
व्रीडितो जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ

śarau pratihatau dṛṣṭvā tāv ubhau raṇamūrdhani
vrīḍito jātaroṣau ca lakṣmaṇendrajitāv ubhau

सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे
रौद्रं महेद्रजिद्युद्धे व्यसृजद्युधि विष्ठितः

susaṃrabdhas tu saumitrir astraṃ vāruṇam ādade
raudraṃ mahedrajid yuddhe vyasṛjad yudhi viṣṭhitaḥ

तयोः सुतुमुलं युद्धं संबभूवाद्भुतोपमम्
गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन्

tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ saṃbabhūvādbhutopamam
gaganasthāni bhūtāni lakṣmaṇaṃ paryavārayan

भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानरराक्षसाम्
भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ

bhairavābhirute bhīme yuddhe vānararākṣasām
bhūtair bahubhir ākāśaṃ vismitair āvṛtaṃ babhau

ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वा गरुणोरगाः
शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे

ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvā garuṇoragāḥ
śatakratuṃ puraskṛtya rarakṣur lakṣmaṇaṃ raṇe

अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे रावणानुजः
हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारुणम्

athānyaṃ mārgaṇaśreṣṭhaṃ saṃdadhe rāvaṇānujaḥ
hutāśanasamasparśaṃ rāvaṇātmajadāruṇam

सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम्
सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम्

supatram anuvṛttāṅgaṃ suparvāṇaṃ susaṃsthitam
suvarṇavikṛtaṃ vīraḥ śarīrāntakaraṃ śaram

दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहम्
आशीविषविषप्रख्यं देवसंघैः समर्चितम्

durāvāraṃ durviṣahaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham
āśīviṣaviṣaprakhyaṃ devasaṃghaiḥ samarcitam

येन शक्रो महातेजा दानवानजयत्प्रभुः
पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान्हरिवाहनः

yena śakro mahātejā dānavān ajayat prabhuḥ
purā devāsure yuddhe vīryavān harivāhanaḥ

तदैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम्
शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे नरश्रेष्ठोऽभिसंदधे

tad aindram astraṃ saumitriḥ saṃyugeṣv aparājitam
śaraśreṣṭhaṃ dhanuḥ śreṣṭhe naraśreṣṭho 'bhisaṃdadhe

संधायामित्रदलनं विचकर्ष शरासनम्
सज्यमायम्य दुर्धर्शः कालो लोकक्षये यथा

saṃdhāyāmitradalanaṃ vicakarṣa śarāsanam
sajyam āyamya durdharśaḥ kālo lokakṣaye yathā

संधाय धनुषि श्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत्
लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः

saṃdhāya dhanuṣi śreṣṭhe vikarṣann idam abravīt
lakṣmīvām̐l lakṣmaṇo vākyam arthasādhakam ātmanaḥ

धर्मात्मा सत्यसंधश्च रामो दाशरथिर्यदि
पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस्तदेनं जहि रावणिम्

dharmātmā satyasaṃdhaś ca rāmo dāśarathir yadi
pauruṣe cāpratidvandvas tad enaṃ jahi rāvaṇim

इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम्
लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति
ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा

ity uktvā bāṇam ākarṇaṃ vikṛṣya tam ajihmagam
lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṃ prati
aindrāstreṇa samāyujya lakṣmaṇaḥ paravīrahā

तच्छिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम्
प्रमथ्येन्द्रजितः कायात्पपात धरणीतले

tac chiraḥ saśiras trāṇaṃ śrīmaj jvalitakuṇḍalam
pramathyendrajitaḥ kāyāt papāta dharaṇītale

तद्राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत्
तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम्

tad rākṣasatanūjasya chinnaskandhaṃ śiro mahat
tapanīyanibhaṃ bhūmau dadṛśe rudhirokṣitam

हतस्तु निपपाताशु धरण्यां रावणात्मजः
कवची सशिरस्त्राणो विध्वस्तः सशरासनः

hatas tu nipapātāśu dharaṇyāṃ rāvaṇātmajaḥ
kavacī saśirastrāṇo vidhvastaḥ saśarāsanaḥ

चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः
हृष्यन्तो निहते तस्मिन्देवा वृत्रवधे यथा

cukruśus te tataḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ
hṛṣyanto nihate tasmin devā vṛtravadhe yathā

अथान्तरिक्षे भूतानामृषीणां च महात्मनाम्
अभिजज्ञे च संनादो गन्धर्वाप्सरसामपि

athāntarikṣe bhūtānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām
abhijajñe ca saṃnādo gandharvāpsarasām api

पतितं समभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः
वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः

patitaṃ samabhijñāya rākṣasī sā mahācamūḥ
vadhyamānā diśo bheje haribhir jitakāśibhiḥ

वनरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः
लङ्कामभिमुखाः सर्वे नष्टसंज्ञाः प्रधाविताः

vanarair vadhyamānās te śastrāṇy utsṛjya rākṣasāḥ
laṅkām abhimukhāḥ sarve naṣṭasaṃjñāḥ pradhāvitāḥ

दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः
त्यक्त्वा प्रहरणान्सर्वे पट्टसासिपरश्वधान्

dudruvur bahudhā bhītā rākṣasāḥ śataśo diśaḥ
tyaktvā praharaṇān sarve paṭṭasāsiparaśvadhān

केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः
समुद्रे पतिताः केचित्केचित्पर्वतमाश्रिताः

ke cil laṅkāṃ paritrastāḥ praviṣṭā vānarārditāḥ
samudre patitāḥ ke cit ke cit parvatam āśritāḥ

हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं समरक्षितौ
राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित्प्रत्यदृश्यत

hatam indrajitaṃ dṛṣṭvā śayānaṃ samarakṣitau
rākṣasānāṃ sahasreṣu na kaś cit pratyadṛśyata

यथास्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः
तथा तस्मिन्निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः

yathāstaṃ gata āditye nāvatiṣṭhanti raśmayaḥ
tathā tasmin nipatite rākṣasās te gatā diśaḥ

शान्तरक्श्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः
स बभूव महातेजा व्यपास्त गतजीवितः

śāntarakśmir ivādityo nirvāṇa iva pāvakaḥ
sa babhūva mahātejā vyapāsta gatajīvitaḥ

प्रशान्तपीडा बहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान्
बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा

praśāntapīḍā bahulo vinaṣṭāriḥ praharṣavān
babhūva lokaḥ patite rākṣasendrasute tadā

हर्षं च शक्रो भगवान्सह सर्वैः सुरर्षभैः
जगाम निहते तस्मिन्राक्षसे पापकर्मणि

harṣaṃ ca śakro bhagavān saha sarvaiḥ surarṣabhaiḥ
jagāma nihate tasmin rākṣase pāpakarmaṇi

शुद्धा आपो नभश्चैव जहृषुर्दैत्यदानवाः
आजग्मुः पतिते तस्मिन्सर्वलोकभयावहे

śuddhā āpo nabhaś caiva jahṛṣur daityadānavāḥ
ājagmuḥ patite tasmin sarvalokabhayāvahe

ऊचुश्च सहिताः सर्वे देवगन्धर्वदानवाः
विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति

ūcuś ca sahitāḥ sarve devagandharvadānavāḥ
vijvarāḥ śāntakaluṣā brāhmaṇā vicarantv iti

ततोऽभ्यनन्दन्संहृष्टाः समरे हरियूथपाः
तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैरृतपुंगवम्

tato 'bhyanandan saṃhṛṣṭāḥ samare hariyūthapāḥ
tam apratibalaṃ dṛṣṭvā hataṃ nairṛtapuṃgavam

विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः
विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम्

vibhīṣaṇo hanūmāṃś ca jāmbavāṃś carkṣayūthapaḥ
vijayenābhinandantas tuṣṭuvuś cāpi lakṣmaṇam

क्ष्वेडन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवंगमाः
लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे

kṣveḍantaś ca nadantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ
labdhalakṣā raghusutaṃ parivāryopatasthire

लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः
लक्ष्मणो जयतीत्येवं वाक्यं व्यश्रावयंस्तदा

lāṅgūlāni pravidhyantaḥ sphoṭayantaś ca vānarāḥ
lakṣmaṇo jayatīty evaṃ vākyaṃ vyaśrāvayaṃs tadā

अन्योन्यं च समाश्लिष्य कपयो हृष्टमानसाः
चक्रुरुच्चावचगुणा राघवाश्रयजाः कथाः

anyonyaṃ ca samāśliṣya kapayo hṛṣṭamānasāḥ
cakrur uccāvacaguṇā rāghavāśrayajāḥ kathāḥ

तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाः; प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म
परममुपलभन्मनःप्रहर्षं; विनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः

tad asukaram athābhivīkṣya hṛṣṭāḥ; priyasuhṛdo yudhi lakṣmaṇasya karma
paramam upalabhan manaḥpraharṣaṃ; vinihatam indraripuṃ niśamya devāḥ