Yuddha Kanda, sarga 80

ततः पौलस्त्य सचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम्
आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः

tataḥ paulastya sacivāḥ śrutvā cendrajitaṃ hatam
ācacakṣur abhijñāya daśagrīvāya savyathāḥ

युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः
विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युते

yuddhe hato mahārāja lakṣmaṇena tavātmajaḥ
vibhīṣaṇasahāyena miṣatāṃ no mahādyute

शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्वपराजितः
लक्ष्णनेन हतः शूरः पुत्रस्ते विबुधेन्द्रजित्

śūraḥ śūreṇa saṃgamya saṃyugeṣv aparājitaḥ
lakṣṇanena hataḥ śūraḥ putras te vibudhendrajit

स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम्
घोरमिन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन्महत्

sa taṃ pratibhayaṃ śrutvā vadhaṃ putrasya dāruṇam
ghoram indrajitaḥ saṃkhye kaśmalaṃ prāviśan mahat

उपलभ्य चिरात्संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः
पुत्रशोकार्दितो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः

upalabhya cirāt saṃjñāṃ rājā rākṣasapuṃgavaḥ
putraśokārdito dīno vilalāpākulendriyaḥ

हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महारथ
जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः

hā rākṣasacamūmukhya mama vatsa mahāratha
jitvendraṃ katham adya tvaṃ lakṣmaṇasya vaśaṃ gataḥ

ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि
मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं रणे

nanu tvam iṣubhiḥ kruddho bhindyāḥ kālāntakāv api
mandarasyāpi śṛṅgāṇi kiṃ punar lakṣmaṇaṃ raṇe

अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम
येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा

adya vaivasvato rājā bhūyo bahumato mama
yenādya tvaṃ mahābāho saṃyuktaḥ kāladharmaṇā

एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि
यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान्स्वर्गमृच्छति

eṣa panthāḥ suyodhānāṃ sarvāmaragaṇeṣv api
yaḥ kṛte hanyate bhartuḥ sa pumān svargam ṛcchati

अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास्तथर्षयः
हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः

adya devagaṇāḥ sarve lokapālās tatharṣayaḥ
hatam indrajitaṃ dṛṣṭvā sukhaṃ svapsyanti nirbhayāḥ

अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्नाः पृथिवी च सकानना
एकेनेन्द्रजिता हीना शूण्येव प्रतिभाति मे

adya lokās trayaḥ kṛtsnāḥ pṛthivī ca sakānanā
ekenendrajitā hīnā śūṇyeva pratibhāti me

अद्य नैरृतकन्यायां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम्
करेणुसंघस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे

adya nairṛtakanyāyāṃ śroṣyāmy antaḥpure ravam
kareṇusaṃghasya yathā ninādaṃ girigahvare

यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप
मातरं मां च भार्यां च क्व गतोऽसि विहाय नः

yauvarājyaṃ ca laṅkāṃ ca rakṣāṃsi ca paraṃtapa
mātaraṃ māṃ ca bhāryāṃ ca kva gato 'si vihāya naḥ

मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम्
प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे

mama nāma tvayā vīra gatasya yamasādanam
pretakāryāṇi kāryāṇi viparīte hi vartase

स त्वं जीवति सुग्रीवे राघवे च सलक्ष्मणे
मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतोऽसि विहाय नः

sa tvaṃ jīvati sugrīve rāghave ca salakṣmaṇe
mama śalyam anuddhṛtya kva gato 'si vihāya naḥ

एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम्
आविवेश महान्कोपः पुत्रव्यसनसंभवः

evamādivilāpārtaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam
āviveśa mahān kopaḥ putravyasanasaṃbhavaḥ

घोरं प्रकृत्या रूपं तत्तस्य क्रोधाग्निमूर्छितम्
बभूव रूपं रुद्रस्य क्रुद्धस्येव दुरासदम्

ghoraṃ prakṛtyā rūpaṃ tat tasya krodhāgnimūrchitam
babhūva rūpaṃ rudrasya kruddhasyeva durāsadam

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नस्रबिन्दवः
दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः

tasya kruddhasya netrābhyāṃ prāpatann asrabindavaḥ
dīptābhyām iva dīpābhyāṃ sārciṣaḥ snehabindavaḥ

दन्तान्विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः
यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैरिव

dantān vidaśatas tasya śrūyate daśanasvanaḥ
yantrasyāveṣṭyamānasya mahato dānavair iva

कालाग्निरिव संक्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत
तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संनिलिल्यिरे

kālāgnir iva saṃkruddho yāṃ yāṃ diśam avaikṣata
tasyāṃ tasyāṃ bhayatrastā rākṣasāḥ saṃnililyire

तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम्
वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः

tam antakam iva kruddhaṃ carācaracikhādiṣum
vīkṣamāṇaṃ diśaḥ sarvā rākṣasā nopacakramuḥ

ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः
अब्रवीद्रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे

tataḥ paramasaṃkruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
abravīd rakṣasāṃ madhye saṃstambhayiṣur āhave

मया वर्षसहस्राणि चरित्वा दुश्चरं तपः
तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः

mayā varṣasahasrāṇi caritvā duścaraṃ tapaḥ
teṣu teṣv avakāśeṣu svayambhūḥ paritoṣitaḥ

तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयम्भुवः
नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन

tasyaiva tapaso vyuṣṭyā prasādāc ca svayambhuvaḥ
nāsurebhyo na devebhyo bhayaṃ mama kadā cana

कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम्
देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रशक्तिभिः

kavacaṃ brahmadattaṃ me yad ādityasamaprabham
devāsuravimardeṣu na bhinnaṃ vajraśaktibhiḥ

तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे
प्रतीयात्कोऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरंदरः

tena mām adya saṃyuktaṃ rathastham iha saṃyuge
pratīyāt ko 'dya mām ājau sākṣād api puraṃdaraḥ

यत्तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत्
देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा

yat tadābhiprasannena saśaraṃ kārmukaṃ mahat
devāsuravimardeṣu mama dattaṃ svayambhuvā

अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां महत्
रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे

adya tūryaśatair bhīmaṃ dhanur utthāpyatāṃ mahat
rāmalakṣmaṇayor eva vadhāya paramāhave

स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः
समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत

sa putravadhasaṃtaptaḥ śūraḥ krodhavaśaṃ gataḥ
samīkṣya rāvaṇo buddhyā sītāṃ hantuṃ vyavasyata

प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनान्
दीनो दीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाच निशाचरान्

pratyavekṣya tu tāmrākṣaḥ sughoro ghoradarśanān
dīno dīnasvarān sarvāṃs tān uvāca niśācarān

मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम्
किंचिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम्

māyayā mama vatsena vañcanārthaṃ vanaukasām
kiṃ cid eva hataṃ tatra sīteyam iti darśitam

तदिदं सत्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः
वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम्
इत्येवमुक्त्वा सचिवान्खड्गमाशु परामृशत्

tad idaṃ satyam evāhaṃ kariṣye priyam ātmanaḥ
vaidehīṃ nāśayiṣyāmi kṣatrabandhum anuvratām
ity evam uktvā sacivān khaḍgam āśu parāmṛśat

उद्धृत्य गुणसंपन्नं विमलाम्बरवर्चसं
निष्पपात स वेगेन सभायाः सचिवैर्वृतः

uddhṛtya guṇasaṃpannaṃ vimalāmbaravarcasaṃ
niṣpapāta sa vegena sabhāyāḥ sacivair vṛtaḥ

रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः
संक्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली

rāvaṇaḥ putraśokena bhṛśam ākulacetanaḥ
saṃkruddhaḥ khaḍgam ādāya sahasā yatra maithilī

व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं प्रचुक्रुशुः
ऊचुश्चान्योन्यमाश्लिष्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसाः

vrajantaṃ rākṣasaṃ prekṣya siṃhanādaṃ pracukruśuḥ
ūcuś cānyonyam āśliṣya saṃkruddhaṃ prekṣya rākṣasāḥ

अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः
लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः
बहवः शत्रवश्चान्ये संयुगेष्वभिपातिताः

adyainaṃ tāv ubhau dṛṣṭvā bhrātarau pravyathiṣyataḥ
lokapālā hi catvāraḥ kruddhenānena nirjitāḥ
bahavaḥ śatravaś cānye saṃyugeṣv abhipātitāḥ

तेषां संजल्पमानानामशोकवनिकां गताम्
अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्छितः

teṣāṃ saṃjalpamānānām aśokavanikāṃ gatām
abhidudrāva vaidehīṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ

वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः
अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव

vāryamāṇaḥ susaṃkruddhaḥ suhṛdbhir hitabuddhibhiḥ
abhyadhāvata saṃkruddhaḥ khe graho rohiṇīm iva

मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता
ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम्

maithilī rakṣyamāṇā tu rākṣasībhir aninditā
dadarśa rākṣasaṃ kruddhaṃ nistriṃśavaradhāriṇam

तं निशाम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा
निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनिवर्तिनम्

taṃ niśāmya sanistriṃśaṃ vyathitā janakātmajā
nivāryamāṇaṃ bahuśaḥ suhṛdbhir anivartinam

यथायं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम्
वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः

yathāyaṃ mām abhikruddhaḥ samabhidravati svayam
vadhiṣyati sanāthāṃ mām anāthām iva durmatiḥ

बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम्
भार्या भव रमस्येति प्रत्याख्यातोऽभवन्मया

bahuśaś codayām āsa bhartāraṃ mām anuvratām
bhāryā bhava ramasyeti pratyākhyāto 'bhavan mayā

सोऽयं मामनुपस्थानाद्व्यक्तं नैराश्यमागतः
क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः

so 'yaṃ mām anupasthānād vyaktaṃ nairāśyam āgataḥ
krodhamohasamāviṣṭo nihantuṃ māṃ samudyataḥ

अथ वा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
मन्निमित्तमनार्येण समरेऽद्य निपातितौ
अहो धिन्मन्निमित्तोऽयं विनाशो राजपुत्रयोः

atha vā tau naravyāghrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau
mannimittam anāryeṇa samare 'dya nipātitau
aho dhin mannimitto 'yaṃ vināśo rājaputrayoḥ

हनूमतो हि तद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया
यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदायासमनिन्दिता
नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती

hanūmato hi tadvākyaṃ na kṛtaṃ kṣudrayā mayā
yady ahaṃ tasya pṛṣṭhena tadāyāsam aninditā
nādyaivam anuśoceyaṃ bhartur aṅkagatā satī

मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति
एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि

manye tu hṛdayaṃ tasyāḥ kausalyāyāḥ phaliṣyati
ekaputrā yadā putraṃ vinaṣṭaṃ śroṣyate yudhi

सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः
धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्रमिष्यति

sā hi janma ca bālyaṃ ca yauvanaṃ ca mahātmanaḥ
dharmakāryāṇi rūpaṃ ca rudatī saṃsramiṣyati

निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना
अग्निमारोक्ष्यते नूनमपो वापि प्रवेक्ष्यति

nirāśā nihate putre dattvā śrāddham acetanā
agnim ārokṣyate nūnam apo vāpi pravekṣyati

धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम्
यन्निमित्तमिदं दुःखं कौसल्या प्रतिपत्स्यते

dhig astu kubjām asatīṃ mantharāṃ pāpaniścayām
yannimittam idaṃ duḥkhaṃ kausalyā pratipatsyate

इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम्
रोहिणीमिव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम्

ity evaṃ maithilīṃ dṛṣṭvā vilapantīṃ tapasvinīm
rohiṇīm iva candreṇa vinā grahavaśaṃ gatām

सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं राक्षसेश्वरम्
निवार्यमाणं सचिवैरिदं वचनमब्रवीत्

supārśvo nāma medhāvī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram
nivāryamāṇaṃ sacivair idaṃ vacanam abravīt

कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज
हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद्धर्ममपास्य हि

kathaṃ nāma daśagrīva sākṣād vaiśravaṇānuja
hantum icchasi vaidehīṃ krodhād dharmam apāsya hi

वेद विद्याव्रत स्नातः स्वधर्मनिरतः सदा
स्त्रियाः कस्माद्वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर

veda vidyāvrata snātaḥ svadharmanirataḥ sadā
striyāḥ kasmād vadhaṃ vīra manyase rākṣaseśvara

मैथिलीं रूपसंपन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव
त्वमेव तु सहास्माभी राघवे क्रोधमुत्सृज

maithilīṃ rūpasaṃpannāṃ pratyavekṣasva pārthiva
tvam eva tu sahāsmābhī rāghave krodham utsṛja

अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम्
कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः

abhyutthānaṃ tvam adyaiva kṛṣṇapakṣacaturdaśīm
kṛtvā niryāhy amāvāsyāṃ vijayāya balair vṛtaḥ

शूरो धीमान्रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः
हत्वा दाशरथिं रामं भवान्प्राप्स्यति मैथिलीम्

śūro dhīmān rathī khaḍgī rathapravaram āsthitaḥ
hatvā dāśarathiṃ rāmaṃ bhavān prāpsyati maithilīm

स तद्दुरात्मा सुहृदा निवेदितं; वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः
गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवा;न्पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः

sa tad durātmā suhṛdā niveditaṃ; vacaḥ sudharmyaṃ pratigṛhya rāvaṇaḥ
gṛhaṃ jagāmātha tataś ca vīryavān; punaḥ sabhāṃ ca prayayau suhṛdvṛtaḥ