Yuddha Kanda, sarga 83

आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले
रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिवेदितम्

ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule
rāvaṇaḥ karuṇaṃ śabdaṃ śuśrāva pariveditam

स तु दीर्घं विनिश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः
बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः

sa tu dīrghaṃ viniśvasya muhūrtaṃ dhyānam āsthitaḥ
babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ

संदश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः
राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्छितः

saṃdaśya daśanair oṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ
rākṣasair api durdarśaḥ kālāgnir iva mūrchitaḥ

उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः
भयाव्यक्तकथांस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा

uvāca ca samīpasthān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ
bhayāvyaktakathāṃs tatra nirdahann iva cakṣuṣā

महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसं
शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया

mahodaraṃ mahāpārśvaṃ virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ
śīghraṃ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः
चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया

tasya tad vacanaṃ śrutvā rākṣasās te bhayārditāḥ
codayām āsur avyagrān rākṣasāṃs tān nṛpājñayā

ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा घोरदर्शनाः
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे रावणाभिमुखा ययुः

te tu sarve tathety uktvā rākṣasā ghoradarśanāḥ
kṛtasvastyayanāḥ sarve rāvaṇābhimukhā yayuḥ

प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः

pratipūjya yathānyāyaṃ rāvaṇaṃ te mahārathāḥ
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bhartur vijayakāṅkṣiṇaḥ

अथोवाच प्रहस्यैतान्रावणः क्रोधमूर्छितः
महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसं

athovāca prahasyaitān rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ
mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ

अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसंनिभैः
राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसाधनम्

adya bāṇair dhanurmuktair yugāntādityasaṃnibhaiḥ
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādhanam

खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा
करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम्

kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitos tathā
kariṣyāmi pratīkāram adya śatruvadhād aham

नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागरः
प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः

naivāntarikṣaṃ na diśo na nadyo nāpi sāgaraḥ
prakāśatvaṃ gamiṣyanti madbāṇajaladāvṛtāḥ

अद्य वानरयूथानां तानि यूथानि भागशः
धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः

adya vānarayūthānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ
dhanuḥsamudrād udbhūtair mathiṣyāmi śarormibhiḥ

व्याकोशपद्मचक्राणि पद्मकेसरवर्चसाम्
अद्य यूथतटाकानि गजवत्प्रमथाम्यहम्

vyākośapadmacakrāṇi padmakesaravarcasām
adya yūthataṭākāni gajavat pramathāmy aham

सशरैरद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः
मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कलैः

saśarair adya vadanaiḥ saṃkhye vānarayūthapāḥ
maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālair iva paṅkalaiḥ

अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम्
मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतंशतम्

adya yuddhapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām
muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃśatam

हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः
वधेनाद्य रिपोस्तासां कर्मोम्यस्रप्रमार्जनम्

hato bhartā hato bhrātā yāsāṃ ca tanayā hatāḥ
vadhenādya ripos tāsāṃ karmomy asrapramārjanam

अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर्गतचेतनैः
करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम्

adya madbāṇanirbhinnaiḥ prakīrṇair gatacetanaiḥ
karomi vānarair yuddhe yatnāvekṣyatalāṃ mahīm

अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनोऽपरे
सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शरार्दितैः

adya gomāyavo gṛdhrā ye ca māṃsāśino 'pare
sarvāṃs tāṃs tarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarārditaiḥ

कल्प्यतां मे रथशीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः
अनुप्रयान्तु मां युद्धे येऽवशिष्टा निशाचराः

kalpyatāṃ me rathaśīghraṃ kṣipram ānīyatāṃ dhanuḥ
anuprayāntu māṃ yuddhe ye 'vaśiṣṭā niśācarāḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वोऽब्रवीद्वचः
बलाध्यक्षान्स्थितांस्तत्र बलं संत्वर्यतामिति

tasya tad vacanaṃ śrutvā mahāpārśvo 'bravīd vacaḥ
balādhyakṣān sthitāṃs tatra balaṃ saṃtvaryatām iti

बलाध्यक्षास्तु संरब्धा राक्षसांस्तान्गृहाद्गृहात्
चोदयन्तः परिययुर्लङ्कां लघुपराक्रमाः

balādhyakṣās tu saṃrabdhā rākṣasāṃs tān gṛhād gṛhāt
codayantaḥ pariyayur laṅkāṃ laghuparākramāḥ

ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमविक्रमाः
नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः

tato muhūrtān niṣpetū rākṣasā bhīmavikramāḥ
nardanto bhīmavadanā nānāpraharaṇair bhujaiḥ

असिभिः पट्टसैः शूलैर्गलाभिर्मुसलैर्हलैः
शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः

asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlair galābhir musalair halaiḥ
śaktibhis tīkṣṇadhārābhir mahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ

यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः
भिण्डिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः

yaṣṭibhir vimalaiś cakrair niśitaiś ca paraśvadhaiḥ
bhiṇḍipālaiḥ śataghnībhir anyaiś cāpi varāyudhaiḥ

अथानयन्बलाध्यक्षाश्चत्वारो रावणाज्ञया
द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम्

athānayan balādhyakṣāś catvāro rāvaṇājñayā
drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham

आरुरोह रथं दिव्यं दीप्यमानं स्वतेजसा
रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निव मेदिनीम्

āruroha rathaṃ divyaṃ dīpyamānaṃ svatejasā
rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryād dārayann iva medinīm

रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ
विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा

rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau
virūpākṣaś ca durdharṣo rathān āruruhus tadā

ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम्
नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः

te tu hṛṣṭā vinardanto bhindanta iva medinīm
nādaṃ ghoraṃ vimuñcanto niryayur jayakāṅkṣiṇaḥ

ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः
निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोमपः

tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalair vṛtaḥ
niryayāv udyatadhanuḥ kālāntakayamomapaḥ

ततः प्रजवनाश्वेन रथेन स महारथः
द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ

tataḥ prajavanāśvena rathena sa mahārathaḥ
dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau

ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः
द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च संचचाल च मेदिनी

tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaś ca timirāvṛtāḥ
dvijāś ca nedur ghorāś ca saṃcacāla ca medinī

ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुश्च तुरंगमाः
ध्वजाग्रे न्यपतद्गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः

vavarṣa rudhiraṃ devaś caskhaluś ca turaṃgamāḥ
dhvajāgre nyapatad gṛdhro vineduś cāśivaṃ śivāḥ

नयनं चास्फुरद्वामं सव्यो बाहुरकम्पत
विवर्णवदनश्चासीत्किंचिदभ्रश्यत स्वरः

nayanaṃ cāsphurad vāmaṃ savyo bāhur akampata
vivarṇavadanaś cāsīt kiṃ cid abhraśyata svaraḥ

ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः
रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे

tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ
raṇe nidhanaśaṃsīni rūpāṇy etāni jajñire

अन्तरिक्षात्पपातोल्का निर्घातसमनिस्वना
विनेदुरशिवं गृध्रा वायसैरनुनादिताः

antarikṣāt papātolkā nirghātasamanisvanā
vinedur aśivaṃ gṛdhrā vāyasair anunāditāḥ

एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समुपस्थितान्
निर्ययौ रावणो मोहाद्वधार्थी कालचोदितः

etān acintayan ghorān utpātān samupasthitān
niryayau rāvaṇo mohād vadhārthī kālacoditaḥ

तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम्
वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत

teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām
vānarāṇām api camūr yuddhāyaivābhyavartata

तेषां सुतुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम्
अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम्

teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām
anyonyam āhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayam icchatām

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः
वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत्

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ
vānarāṇām anīkeṣu cakāra kadanaṃ mahat

निकृत्तशिरसः केचिद्रावणेन वलीमुखाः
निरुच्छ्वासा हताः केचित्केचित्पार्श्वेषु दारिताः
केचिद्विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विवर्जिताः

nikṛttaśirasaḥ ke cid rāvaṇena valīmukhāḥ
nirucchvāsā hatāḥ ke cit ke cit pārśveṣu dāritāḥ
ke cid vibhinnaśirasaḥ ke cic cakṣurvivarjitāḥ

दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो; यतो यतोऽभ्येति रथेन संख्ये
ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं; सोढुं न शेकुर्हरियूथपास्ते

daśānanaḥ krodhavivṛttanetro; yato yato 'bhyeti rathena saṃkhye
tatas tatas tasya śarapravegaṃ; soḍhuṃ na śekur hariyūthapās te