Yuddha Kanda, sarga 84

तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः
बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिर्वृता

tathā taiḥ kṛttagātrais tu daśagrīveṇa mārgaṇaiḥ
babhūva vasudhā tatra prakīrṇā haribhir vṛtā

रावणस्याप्रसह्यं तं शरसंपातमेकतः
न शेकुः सहितुं दीप्तं पतंगा इव पावकम्

rāvaṇasyāprasahyaṃ taṃ śarasaṃpātam ekataḥ
na śekuḥ sahituṃ dīptaṃ pataṃgā iva pāvakam

तेऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः
पावकार्चिःसमाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः

te 'rditā niśitair bāṇaiḥ krośanto vipradudruvuḥ
pāvakārciḥsamāviṣṭā dahyamānā yathā gajāḥ

प्लवंगानामनीकानि महाभ्राणीव मारुतः
स ययौ समरे तस्मिन्विधमन्रावणः शरैः

plavaṃgānām anīkāni mahābhrāṇīva mārutaḥ
sa yayau samare tasmin vidhaman rāvaṇaḥ śaraiḥ

कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम्
आससाद ततो युद्धे राघवं त्वरितस्तदा

kadanaṃ tarasā kṛtvā rākṣasendro vanaukasām
āsasāda tato yuddhe rāghavaṃ tvaritas tadā

सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्ट्वा भग्नान्विद्रवतो रणे
गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे द्रुतं मनः

sugrīvas tān kapīn dṛṣṭvā bhagnān vidravato raṇe
gulme suṣeṇaṃ nikṣipya cakre yuddhe drutaṃ manaḥ

आत्मनः सदृशं वीरं स तं निक्षिप्य वानरम्
सुग्रीवोऽभिमुखः शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः

ātmanaḥ sadṛśaṃ vīraṃ sa taṃ nikṣipya vānaram
sugrīvo 'bhimukhaḥ śatruṃ pratasthe pādapāyudhaḥ

पार्श्वतः पृष्ठतश्चास्य सर्वे यूथाधिपाः स्वयम्
अनुजह्रुर्महाशैलान्विविधांश्च महाद्रुमान्

pārśvataḥ pṛṣṭhataś cāsya sarve yūthādhipāḥ svayam
anujahrur mahāśailān vividhāṃś ca mahādrumān

स नदन्युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान्
पातयन्विविधांश्चान्याञ्जघानोत्तमराक्षसान्

sa nadan yudhi sugrīvaḥ svareṇa mahatā mahān
pātayan vividhāṃś cānyāñ jaghānottamarākṣasān

ममर्द च महाकायो राक्षसान्वानरेश्वरः
युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धानगमानिव

mamarda ca mahākāyo rākṣasān vānareśvaraḥ
yugāntasamaye vāyuḥ pravṛddhān agamān iva

राक्षसानामनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह
अश्मवर्षं यथा मेघः पक्षिसंघेषु कानने

rākṣasānām anīkeṣu śailavarṣaṃ vavarṣa ha
aśmavarṣaṃ yathā meghaḥ pakṣisaṃgheṣu kānane

कपिराजविमुक्तैस्तैः शैलवर्षैस्तु राक्षसाः
विकीर्णशिरसः पेतुर्निकृत्ता इव पर्वताः

kapirājavimuktais taiḥ śailavarṣais tu rākṣasāḥ
vikīrṇaśirasaḥ petur nikṛttā iva parvatāḥ

अथ संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः
सुग्रीवेण प्रभग्नेषु पतत्सु विनदत्सु च

atha saṃkṣīyamāṇeṣu rākṣaseṣu samantataḥ
sugrīveṇa prabhagneṣu patatsu vinadatsu ca

विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः
रथादाप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धमुपारुहत्

virūpākṣaḥ svakaṃ nāma dhanvī viśrāvya rākṣasaḥ
rathād āplutya durdharṣo gajaskandham upāruhat

स तं द्विरदमारुह्य विरूपाक्षो महारथः
विनदन्भीमनिर्ह्रालं वानरानभ्यधावत

sa taṃ dviradam āruhya virūpākṣo mahārathaḥ
vinadan bhīmanirhrālaṃ vānarān abhyadhāvata

सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्ज चमूमुखे
स्थापयामासा चोद्विग्नान्राक्षसान्संप्रहर्षयन्

sugrīve sa śarān ghorān visasarja camūmukhe
sthāpayām āsā codvignān rākṣasān saṃpraharṣayan

सोऽतिविद्धः शितैर्बाणैः कपीन्द्रस्तेन रक्षसा
चुक्रोध च महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे

so 'tividdhaḥ śitair bāṇaiḥ kapīndras tena rakṣasā
cukrodha ca mahākrodho vadhe cāsya mano dadhe

ततः पादपमुद्धृत्य शूरः संप्रधने हरिः
अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तं महागजम्

tataḥ pādapam uddhṛtya śūraḥ saṃpradhane hariḥ
abhipatya jaghānāsya pramukhe taṃ mahāgajam

स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः
अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च

sa tu prahārābhihataḥ sugrīveṇa mahāgajaḥ
apāsarpad dhanurmātraṃ niṣasāda nanāda ca

गजात्तु मथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान्
राक्षसोऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम्

gajāt tu mathitāt tūrṇam apakramya sa vīryavān
rākṣaso 'bhimukhaḥ śatruṃ pratyudgamya tataḥ kapim

आर्षभं चर्मखड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः
भर्त्सयन्निव सुग्रीवमाससाद व्यवस्थितम्

ārṣabhaṃ carmakhaḍgaṃ ca pragṛhya laghuvikramaḥ
bhartsayann iva sugrīvam āsasāda vyavasthitam

स हि तस्याभिसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम्
विरूपाक्षाय चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम्

sa hi tasyābhisaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām
virūpākṣāya cikṣepa sugrīvo jaladopamām

स तां शिलामापतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुंगवः
अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत्तदा

sa tāṃ śilām āpatantīṃ dṛṣṭvā rākṣasapuṃgavaḥ
apakramya suvikrāntaḥ khaḍgena prāharat tadā

तेन खड्गेन संक्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे
कवचं पातयामास स खड्गाभिहतोऽपतत्

tena khaḍgena saṃkruddhaḥ sugrīvasya camūmukhe
kavacaṃ pātayām āsa sa khaḍgābhihato 'patat

स समुत्थाय पतितः कपिस्तस्य व्यसर्जयत्
तलप्रहारमशनेः समानं भीमनिस्वनम्

sa samutthāya patitaḥ kapis tasya vyasarjayat
talaprahāram aśaneḥ samānaṃ bhīmanisvanam

तलप्रहारं तद्रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम्
नैपुण्यान्मोचयित्वैनं मुष्टिनोरस्यताडयत्

talaprahāraṃ tad rakṣaḥ sugrīveṇa samudyatam
naipuṇyān mocayitvainaṃ muṣṭinorasy atāḍayat

ततस्तु संक्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः
मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा

tatas tu saṃkruddhataraḥ sugrīvo vānareśvaraḥ
mokṣitaṃ cātmano dṛṣṭvā prahāraṃ tena rakṣasā

स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः
ततो न्यपातयत्क्रोधाच्छङ्खदेशे महातलम्

sa dadarśāntaraṃ tasya virūpākṣasya vānaraḥ
tato nyapātayat krodhāc chaṅkhadeśe mahātalam

महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ
पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं स समुद्वमन्

mahendrāśanikalpena talenābhihataḥ kṣitau
papāta rudhiraklinnaḥ śoṇitaṃ sa samudvaman

विवृत्तनयनं क्रोधात्सफेनरुधिराप्लुतम्
ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम्

vivṛttanayanaṃ krodhāt saphenarudhirāplutam
dadṛśus te virūpākṣaṃ virūpākṣataraṃ kṛtam

स्फुरन्तं परिवर्जन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम्
करुणं च विनर्दान्तं ददृशुः कपयो रिपुम्

sphurantaṃ parivarjantaṃ pārśvena rudhirokṣitam
karuṇaṃ ca vinardāntaṃ dadṛśuḥ kapayo ripum

तथा तु तौ संयति संप्रयुक्तौ; तरस्विनौ वानरराक्षसानाम्
बलार्णवौ सस्वनतुः सभीमं; महार्णवौ द्वाविव भिन्नवेलौ

tathā tu tau saṃyati saṃprayuktau; tarasvinau vānararākṣasānām
balārṇavau sasvanatuḥ sabhīmaṃ; mahārṇavau dvāv iva bhinnavelau

विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं; महाबलं तं हरिपार्थिवेन
बलं समस्तं कपिराक्षसाना;मुन्मत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव

vināśitaṃ prekṣya virūpanetraṃ; mahābalaṃ taṃ haripārthivena
balaṃ samastaṃ kapirākṣasānām; unmattagaṅgāpratimaṃ babhūva