Yuddha Kanda, sarga 88

तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः
क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम्

tasmin pratihate 'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāc cāstram anantaram

मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः
उत्स्रष्टुं रावणो घोरं राघवाय प्रचक्रमे

mayena vihitaṃ raudram anyad astraṃ mahādyutiḥ
utsraṣṭuṃ rāvaṇo ghoraṃ rāghavāya pracakrame

ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च
कार्मुकाद्दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः

tataḥ śūlāni niścerur gadāś ca musalāni ca
kārmukād dīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ

कूटमुद्गरपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा
निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये

kūṭamudgarapāśāś ca dīptāś cāśanayas tathā
niṣpetur vividhās tīkṣṇā vātā iva yugakṣaye

तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः
जघान परमास्त्रेण गन्धर्वेण महाद्युतिः

tad astraṃ rāghavaḥ śrīmān uttamāstravidāṃ varaḥ
jaghāna paramāstreṇa gandharveṇa mahādyutiḥ

तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना
रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदीरयत्

tasmin pratihate 'stre tu rāghaveṇa mahātmanā
rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauram astram udīrayat

ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च
कार्मुकाद्भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः

tataś cakrāṇi niṣpetur bhāsvarāṇi mahānti ca
kārmukād bhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ

तैरासीद्गगनं दीप्तं संपतद्भिरितस्ततः
पतद्भिश्च दिशो दीप्तैश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव

tair āsīd gaganaṃ dīptaṃ saṃpatadbhir itas tataḥ
patadbhiś ca diśo dīptaiś candrasūryagrahair iva

तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि तु स राघवः
आयुधानि विचित्राणि रावणस्य चमूमुखे

tāni ciccheda bāṇaughaiś cakrāṇi tu sa rāghavaḥ
āyudhāni vicitrāṇi rāvaṇasya camūmukhe

तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः
विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु

tad astraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
vivyādha daśabhir bāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu

स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिःसृतैः
रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः

sa viddho daśabhir bāṇair mahākārmukaniḥsṛtaiḥ
rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ

ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिंजयः
राघवस्तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः

tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiṃjayaḥ
rāghavas tu susaṃkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली
लक्ष्मणः सायकान्सप्त जग्राह परवीरहा

etasminn antare kruddho rāghavasyānujo balī
lakṣmaṇaḥ sāyakān sapta jagrāha paravīrahā

तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः
ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा

taiḥ sāyakair mahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ
dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya ciccheda naikadhā

सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम्
जहार लक्ष्मणः श्रीमान्नैरृतस्य महाबलः

sāratheś cāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam
jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmān nairṛtasya mahābalaḥ

तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम्
लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैः शरैः

tasya bāṇaiś ca ciccheda dhanur gajakaropamam
lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ

नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान्पर्वतोपमान्
जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः

nīlameghanibhāṃś cāsya sadaśvān parvatopamān
jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ

हताश्वाद्वेगवान्वेगादवप्लुत्य महारथात्
क्रोधमाहारयत्तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः

hatāśvād vegavān vegād avaplutya mahārathāt
krodham āhārayat tīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ

ततः शक्तिं महाशक्तिर्दीप्तां दीप्ताशनीमिव
विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्

tataḥ śaktiṃ mahāśaktir dīptāṃ dīptāśanīm iva
vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān

अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः
अथोदतिष्ठत्संनादो वानराणां तदा रणे

aprāptām eva tāṃ bāṇais tribhiś ciccheda lakṣmaṇaḥ
athodatiṣṭhat saṃnādo vānarāṇāṃ tadā raṇe

सा पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी
सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता

sā papāta tridhā chinnā śaktiḥ kāñcanamālinī
savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaś cyutā

ततः संभाविततरां कालेनापि दुरासदाम्
जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा

tataḥ saṃbhāvitatarāṃ kālenāpi durāsadām
jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā

सा वेगिना बलवता रावणेन दुरात्मना
जज्वाल सुमहाघोरा शक्राशनिसमप्रभा

sā veginā balavatā rāvaṇena durātmanā
jajvāla sumahāghorā śakrāśanisamaprabhā

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम्
प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमेवाभ्यपद्यत

etasminn antare vīro lakṣmaṇas taṃ vibhīṣaṇam
prāṇasaṃśayam āpannaṃ tūrṇam evābhyapadyata

तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः
रावणं शक्तिहस्तं तं शरवर्षैरवाकिरत्

taṃ vimokṣayituṃ vīraś cāpam āyamya lakṣmaṇaḥ
rāvaṇaṃ śaktihastaṃ taṃ śaravarṣair avākirat

कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना
न प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः

kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭena mahātmanā
na prahartuṃ manaś cakre vimukhīkṛtavikramaḥ

मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः
लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत्

mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ
lakṣmaṇābhimukhas tiṣṭhann idaṃ vacanam abravīt

मोक्षितस्ते बलश्लाघिन्यस्मादेवं विभीषणः
विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते

mokṣitas te balaślāghin yasmād evaṃ vibhīṣaṇaḥ
vimucya rākṣasaṃ śaktis tvayīyaṃ vinipātyate

एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा
मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति

eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktir lohitalakṣaṇā
madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇān ādāya yāsyati

इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम्
मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम्

ity evam uktvā tāṃ śaktim aṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām
mayena māyāvihitām amoghāṃ śatrughātinīm

लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा
रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च

lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīm iva tejasā
rāvaṇaḥ paramakruddhaś cikṣepa ca nanāda ca

सा क्षिप्ता भीमवेगेन शक्राशनिसमस्वना
शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि

sā kṣiptā bhīmavegena śakrāśanisamasvanā
śaktir abhyapatad vegāl lakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani

तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः
स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा

tām anuvyāharac chaktim āpatantīṃ sa rāghavaḥ
svastyas tu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā

न्यपतत्सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि
जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः

nyapatat sā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi
jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ

ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया
शक्त्या निर्भिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः

tato rāvaṇavegena sudūram avagāḍhayā
śaktyā nirbhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ

तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः
भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयोऽभवत्

tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ
bhrātṛsnehān mahātejā viṣaṇṇahṛdayo 'bhavat

स मुहूर्तमनुध्याय बाष्पव्याकुललोचनः
बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः

sa muhūrtam anudhyāya bāṣpavyākulalocanaḥ
babhūva saṃrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ

न विषादस्य कालोऽयमिति संचिन्त्य राघवः
चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः

na viṣādasya kālo 'yam iti saṃcintya rāghavaḥ
cakre sutumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ

स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे
लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम्

sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave
lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagam ivācalam

तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा
यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम्
अर्दिताश्चैव बाणौघैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा

tām api prahitāṃ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā
yatnatas te hariśreṣṭhā na śekur avamarditum
arditāś caiva bāṇaughaiḥ kṣiprahastena rakṣasā

सौमित्रिं सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम्
तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम्
बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवद्विचकर्ष च

saumitriṃ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam
tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām
babhañja samare kruddho balavad vicakarṣa ca

तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा
शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः

tasya niṣkarṣataḥ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā
śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ

अचिन्तयित्वा तान्बाणान्समाश्लिष्य च लक्ष्मणम्
अब्रवीच्च हनूमन्तं सुग्रीवं चैव राघवः
लक्ष्मणं परिवार्येह तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः

acintayitvā tān bāṇān samāśliṣya ca lakṣmaṇam
abravīc ca hanūmantaṃ sugrīvaṃ caiva rāghavaḥ
lakṣmaṇaṃ parivāryeha tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ

पराक्रमस्य कालोऽयं संप्राप्तो मे चिरेप्सितः
पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः
काङ्क्षितः स्तोककस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम्

parākramasya kālo 'yaṃ saṃprāpto me cirepsitaḥ
pāpātmāyaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ
kāṅkṣitaḥ stokakasyeva gharmānte meghadarśanam

अस्मिन्मुहूर्ते नचिरात्सत्यं प्रतिशृणोमि वः
अरावणमरामं वा जगद्द्रक्ष्यथ वानराः

asmin muhūrte nacirāt satyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ
arāvaṇam arāmaṃ vā jagad drakṣyatha vānarāḥ

राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम्
वैदेह्याश्च परामर्शं रक्षोभिश्च समागमम्

rājyanāśaṃ vane vāsaṃ daṇḍake paridhāvanam
vaidehyāś ca parāmarśaṃ rakṣobhiś ca samāgamam

प्राप्तं दुःखं महद्घोरं क्लेशं च निरयोपमम्
अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये हत्वा तं रावणं रणे

prāptaṃ duḥkhaṃ mahad ghoraṃ kleśaṃ ca nirayopamam
adya sarvam ahaṃ tyakṣye hatvā taṃ rāvaṇaṃ raṇe

यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया
सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे

yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītam idaṃ mayā
sugrīvaś ca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe

यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे
सोऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः

yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ setur baddhaś ca sāgare
so 'yam adya raṇe pāpaś cakṣurviṣayam āgataḥ

चक्षुर्विषयमागम्य नायं जीवितुमर्हति
दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः

cakṣurviṣayam āgamya nāyaṃ jīvitum arhati
dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ

स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुंगवाः
आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च

svasthāḥ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṃgavāḥ
āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṃ rāvaṇasya ca

अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे
त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः

adya rāmasya rāmatvaṃ paśyantu mama saṃyuge
trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ

अद्य कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः
सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति

adya karma kariṣyāmi yal lokāḥ sacarācarāḥ
sadevāḥ kathayiṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati

एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः
आजघान दशग्रीवं रणे रामः समाहितः

evam uktvā śitair bāṇais taptakāñcanabhūṣaṇaiḥ
ājaghāna daśagrīvaṃ raṇe rāmaḥ samāhitaḥ

अथ प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः
अभ्यवर्षत्तदा रामं धाराभिरिव तोयदः

atha pradīptair nārācair musalaiś cāpi rāvaṇaḥ
abhyavarṣat tadā rāmaṃ dhārābhir iva toyadaḥ

रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम्
शराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः

rāmarāvaṇamuktānām anyonyam abhinighnatām
śarāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ

ते भिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः
अन्तरिक्षात्प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले

te bhinnāś ca vikīrṇāś ca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ
antarikṣāt pradīptāgrā nipetur dharaṇītale

तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान्
त्रासनः सर्वबूतानां स बभूवाद्भुतोपमः

tayor jyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayor mahān
trāsanaḥ sarvabūtānāṃ sa babhūvādbhutopamaḥ

स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभि;र्महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः
भयात्प्रदुद्राव समेत्य रावणो; यथानिलेनाभिहतो बलाहकः

sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhir; mahātmanā dīptadhanuṣmatārditaḥ
bhayāt pradudrāva sametya rāvaṇo; yathānilenābhihato balāhakaḥ