Yuddha Kanda, sarga 89

स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः
विसृजन्नेव बाणौघान्सुषेणं वाक्यमब्रवीत्

sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ
visṛjann eva bāṇaughān suṣeṇaṃ vākyam abravīt

एष रावणवेगेन लक्ष्मणः पतितः क्षितौ
सर्पवद्वेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन्

eṣa rāvaṇavegena lakṣmaṇaḥ patitaḥ kṣitau
sarpavad veṣṭate vīro mama śokam udīrayan

शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैरिष्टतरं मम
पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः

śoṇitārdram imaṃ vīraṃ prāṇair iṣṭataraṃ mama
paśyato mama kā śaktir yoddhuṃ paryākulātmanaḥ

अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः
यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन वा

ayaṃ sa samaraślāghī bhrātā me śubhalakṣaṇaḥ
yadi pañcatvam āpannaḥ prāṇair me kiṃ sukhena vā

लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद्धनुः
सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता
चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चोपजायते

lajjatīva hi me vīryaṃ bhraśyatīva karād dhanuḥ
sāyakā vyavasīdanti dṛṣṭir bāṣpavaśaṃ gatā
cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā copajāyate

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना
परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena durātmanā
paraṃ viṣādam āpanno vilalāpākulendriyaḥ

न हि युद्धेन मे कार्यं नैव प्राणैर्न सीतया
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु

na hi yuddhena me kāryaṃ naiva prāṇair na sītayā
bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raṇapāṃsuṣu

किं मे राज्येन किं प्राणैर्युद्धे कार्यं न विद्यते
यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः

kiṃ me rājyena kiṃ prāṇair yuddhe kāryaṃ na vidyate
yatrāyaṃ nihataḥ śete raṇamūrdhani lakṣmaṇaḥ

राममाश्वासयन्वीरः सुषेणो वाक्यमब्रवीत्
न मृतोऽयं महाबाहुर्लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः

rāmam āśvāsayan vīraḥ suṣeṇo vākyam abravīt
na mṛto 'yaṃ mahābāhur lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ

न चास्य विकृतं वक्त्रं नापि श्यामं न निष्प्रभम्
सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्याभिलक्ष्यते

na cāsya vikṛtaṃ vaktraṃ nāpi śyāmaṃ na niṣprabham
suprabhaṃ ca prasannaṃ ca mukham asyābhilakṣyate

पद्मरक्ततलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने
एवं न विद्यते रूपं गतासूनां विशां पते
मां विषादं कृथा वीर सप्राणोऽयमरिंदम

padmaraktatalau hastau suprasanne ca locane
evaṃ na vidyate rūpaṃ gatāsūnāṃ viśāṃ pate
māṃ viṣādaṃ kṛthā vīra saprāṇo 'yam ariṃdama

आख्यास्यते प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले
सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः

ākhyāsyate prasuptasya srastagātrasya bhūtale
socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhur muhuḥ

एवमुक्त्वा तु वाक्यज्ञः सुषेणो राघवं वचः
समीपस्थमुवाचेदं हनूमन्तमभित्वरन्

evam uktvā tu vākyajñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ
samīpastham uvācedaṃ hanūmantam abhitvaran

सौम्य शीघ्रमितो गत्वा शैलमोषधिपर्वतम्
पूर्वं हि कथितो योऽसौ वीर जाम्बवता शुभः

saumya śīghram ito gatvā śailam oṣadhiparvatam
pūrvaṃ hi kathito yo 'sau vīra jāmbavatā śubhaḥ

दक्षिणे शिखरे तस्य जातामोषधिमानय
विशल्यकरणी नाम विशल्यकरणीं शुभाम्

dakṣiṇe śikhare tasya jātām oṣadhim ānaya
viśalyakaraṇī nāma viśalyakaraṇīṃ śubhām

सौवर्णकरणीं चापि तथा संजीवनीमपि
संधानकरणीं चापि गत्वा शीघ्रमिहानय
संजीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः

sauvarṇakaraṇīṃ cāpi tathā saṃjīvanīm api
saṃdhānakaraṇīṃ cāpi gatvā śīghram ihānaya
saṃjīvanārthaṃ vīrasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ

इत्येवमुक्तो हनुमान्गत्वा चौषधिपर्वतम्
चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्ता महौषधीः

ity evam ukto hanumān gatvā cauṣadhiparvatam
cintām abhyagamac chrīmān ajānaṃs tā mahauṣadhīḥ

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेरमितौजसः
इदमेव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः

tasya buddhiḥ samutpannā māruter amitaujasaḥ
idam eva gamiṣyāmi gṛhītvā śikharaṃ gireḥ

अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम्
कालात्ययेन दोषः स्याद्वैक्लव्यं च महद्भवेत्

agṛhya yadi gacchāmi viśalyakaraṇīm aham
kālātyayena doṣaḥ syād vaiklavyaṃ ca mahad bhavet

इति संचिन्त्य हनुमान्गत्वा क्षिप्रं महाबलः
उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमाञ्शिखरं गिरेः

iti saṃcintya hanumān gatvā kṣipraṃ mahābalaḥ
utpapāta gṛhītvā tu hanūmāñ śikharaṃ gireḥ

ओषधीर्नावगछामि ता अहं हरिपुंगव
तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया

oṣadhīr nāvagachāmi tā ahaṃ haripuṃgava
tad idaṃ śikharaṃ kṛtsnaṃ gires tasyāhṛtaṃ mayā

एवं कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम्
सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः

evaṃ kathayamānaṃ taṃ praśasya pavanātmajam
suṣeṇo vānaraśreṣṭho jagrāhotpāṭya cauṣadhīḥ

ततः संक्षोदयित्वा तामोषधिं वानरोत्तमः
लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः

tataḥ saṃkṣodayitvā tām oṣadhiṃ vānarottamaḥ
lakṣmaṇasya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ sumahādyutiḥ

सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा
विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात्

saśalyaḥ sa samāghrāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā
viśalyo virujaḥ śīghram udatiṣṭhan mahītalāt

समुत्थितं ते हरयो भूतलात्प्रेक्ष्य लक्ष्मणम्
साधु साध्विति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन्

samutthitaṃ te harayo bhūtalāt prekṣya lakṣmaṇam
sādhu sādhv iti suprītāḥ suṣeṇaṃ pratyapūjayan

एह्येहीत्यब्रवीद्रामो लक्ष्मणं परवीरहा
सस्वजे स्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः

ehy ehīty abravīd rāmo lakṣmaṇaṃ paravīrahā
sasvaje snehagāḍhaṃ ca bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ

अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा
दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात्पुनरागतम्

abravīc ca pariṣvajya saumitriṃ rāghavas tadā
diṣṭyā tvāṃ vīra paśyāmi maraṇāt punar āgatam

न हि मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा
को हि मे जीवितेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते

na hi me jīvitenārthaḥ sītayā ca jayena vā
ko hi me jīvitenārthas tvayi pañcatvam āgate

इत्येवं वदतस्तस्य राघवस्य महात्मनः
खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्

ity evaṃ vadatas tasya rāghavasya mahātmanaḥ
khinnaḥ śithilayā vācā lakṣmaṇo vākyam abravīt

तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम
लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं वक्तुमिहार्हसि

tāṃ pratijñāṃ pratijñāya purā satyaparākrama
laghuḥ kaś cid ivāsattvo naivaṃ vaktum ihārhasi

न प्रतिज्ञां हि कुर्वन्ति वितथां साधवोऽनघ
लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम्

na pratijñāṃ hi kurvanti vitathāṃ sādhavo 'nagha
lakṣaṇaṃ hi mahat tv asya pratijñāparipālanam

नैराश्यमुपगन्तुं ते तदलं मत्कृतेऽनघ
वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय

nairāśyam upagantuṃ te tad alaṃ matkṛte 'nagha
vadhena rāvaṇasyādya pratijñām anupālaya

न जीवन्यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः

na jīvan yāsyate śatrus tava bāṇapathaṃ gataḥ
nardatas tīkṣṇadaṃṣṭrasya siṃhasyeva mahāgajaḥ

अहं तु वधमिच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः
यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः

ahaṃ tu vadham icchāmi śīghram asya durātmanaḥ
yāvad astaṃ na yāty eṣa kṛtakarmā divākaraḥ