Yuddha Kanda, sarga 91

Yuddhakāṇḍa · 30 Critical Edition verses · 2 Southern-only

तस्य क्रुद्धस्य वदनं दृष्ट्वा रामस्य धीमतः
सर्वभूतानि वित्रेषुः प्राकम्पत च मेदिनी

tasya kruddhasya vadanaṃ dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ
sarvabhūtāni vitreṣuḥ prākampata ca medinī

सिंहशार्दूलवाञ्शैलः संचचालाचलद्रुमः
बभूव चापि क्षुभितः समुद्रः सरितां पतिः

siṃhaśārdūlavāñ śailaḥ saṃcacālācaladrumaḥ
babhūva cāpi kṣubhitaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ

खगाश्च खरनिर्घोषा गगने परुषस्वनाः
औत्पातिका विनर्दन्तः समन्तात्परिचक्रमुः

khagāś ca kharanirghoṣā gagane paruṣasvanāḥ
autpātikā vinardantaḥ samantāt paricakramuḥ

रामं दृष्ट्वा सुसंक्रुद्धमुत्पातांश्च सुदारुणान्
वित्रेषुः सर्वभूतानि रावणस्याविशद्भयम्

rāmaṃ dṛṣṭvā susaṃkruddham utpātāṃś ca sudāruṇān
vitreṣuḥ sarvabhūtāni rāvaṇasyāviśad bhayam

विमानस्थास्तदा देवा गन्धर्वाश्च महोरगाः
ऋषिदानवदैत्याश्च गरुत्मन्तश्च खेचराः

vimānasthās tadā devā gandharvāś ca mahoragāḥ
ṛṣidānavadaityāś ca garutmantaś ca khecarāḥ

ददृशुस्ते तदा युद्धं लोकसंवर्तसंस्थितम्
नानाप्रहरणैर्भीमैः शूरयोः संप्रयुध्यतोः

dadṛśus te tadā yuddhaṃ lokasaṃvartasaṃsthitam
nānāpraharaṇair bhīmaiḥ śūrayoḥ saṃprayudhyatoḥ

ऊचुः सुरासुराः सर्वे तदा विग्रहमागताः
प्रेक्षमाणा महायुद्धं वाक्यं भक्त्या प्रहृष्टवत्

ūcuḥ surāsurāḥ sarve tadā vigraham āgatāḥ
prekṣamāṇā mahāyuddhaṃ vākyaṃ bhaktyā prahṛṣṭavat

दशग्रीवं जयेत्याहुरसुराः समवस्थिताः
देवा राममथोचुस्ते त्वं जयेति पुनः पुनः

daśagrīvaṃ jayety āhur asurāḥ samavasthitāḥ
devā rāmam athocus te tvaṃ jayeti punaḥ punaḥ

एतस्मिन्नन्तरे क्रोधाद्राघवस्य स रावणः
प्रहर्तुकामो दुष्टात्मा स्पृशन्प्रहरणं महत्

etasminn antare krodhād rāghavasya sa rāvaṇaḥ
prahartukāmo duṣṭātmā spṛśan praharaṇaṃ mahat

वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणम्
शैलशृङ्गनिभैः कूटैश्चितं दृष्टिभयावहम्

vajrasāraṃ mahānādaṃ sarvaśatrunibarhaṇam
śailaśṛṅganibhaiḥ kūṭaiś citaṃ dṛṣṭibhayāvaham

सधूममिव तीक्ष्णाग्रं युगान्ताग्निचयोपमम्
अतिरौद्रमनासाद्यं कालेनापि दुरासदम्

sadhūmam iva tīkṣṇāgraṃ yugāntāgnicayopamam
atiraudram anāsādyaṃ kālenāpi durāsadam

त्रासनं सर्वभूतानां दारणं भेदनं तथा
प्रदीप्त इव रोषेण शूलं जग्राह रावणः

trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ dāraṇaṃ bhedanaṃ tathā
pradīpta iva roṣeṇa śūlaṃ jagrāha rāvaṇaḥ

तच्छूलं परमक्रुद्धो मध्ये जग्राह वीर्यवान्
अनेकैः समरे शूरै राक्षसैः परिवारितः

tac chūlaṃ paramakruddho madhye jagrāha vīryavān
anekaiḥ samare śūrai rākṣasaiḥ parivāritaḥ

समुद्यम्य महाकायो ननाद युधि भैरवम्
संरक्तनयनो रोषात्स्वसैन्यमभिहर्षयन्

samudyamya mahākāyo nanāda yudhi bhairavam
saṃraktanayano roṣāt svasainyam abhiharṣayan

पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश्च प्रदिशस्तथा
प्राकम्पयत्तदा शब्दो राक्षसेन्द्रस्य दारुणः

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca diśaś ca pradiśas tathā
prākampayat tadā śabdo rākṣasendrasya dāruṇaḥ

अतिनादस्य नादेन तेन तस्य दुरात्मनः
सर्वभूतानि वित्रेषुः सागरश्च प्रचुक्षुभे

atinādasya nādena tena tasya durātmanaḥ
sarvabhūtāni vitreṣuḥ sāgaraś ca pracukṣubhe

स गृहीत्वा महावीर्यः शूलं तद्रावणो महत्
विनद्य सुमहानादं रामं परुषमब्रवीत्

sa gṛhītvā mahāvīryaḥ śūlaṃ tad rāvaṇo mahat
vinadya sumahānādaṃ rāmaṃ paruṣam abravīt

शूलोऽयं वज्रसारस्ते राम रोषान्मयोद्यतः
तव भ्रातृसहायस्य सद्यः प्राणान्हरिष्यति

śūlo 'yaṃ vajrasāras te rāma roṣān mayodyataḥ
tava bhrātṛsahāyasya sadyaḥ prāṇān hariṣyati

रक्षसामद्य शूराणां निहतानां चमूमुखे
त्वां निहत्य रणश्लाघिन्करोमि तरसा समम्

rakṣasām adya śūrāṇāṃ nihatānāṃ camūmukhe
tvāṃ nihatya raṇaślāghin karomi tarasā samam

तिष्ठेदानीं निहन्मि त्वामेष शूलेन राघव
एवमुक्त्वा स चिक्षेप तच्छूलं राक्षसाधिपः

tiṣṭhedānīṃ nihanmi tvām eṣa śūlena rāghava
evam uktvā sa cikṣepa tac chūlaṃ rākṣasādhipaḥ

तद्रावणकरान्मुक्तंविद्युन्मालासमावृतम् ।

अष्टघण्टंमहानादंवियद्गतमशोभत

tadrāvaṇakarānmuktaṃvidyunmālāsamāvṛtam |

aṣṭaghaṇṭaṃmahānādaṃviyadgatamaśobhata

VR-S.6.91.20+26.91.20+2Southern-onlyIIT Kanpur Heritage

तच्छूलंराघवोदृष्टवाज्वलन्तंघोरदर्शनम् ।

ससर्जविशिखान्रामश्चापमायम्यवीर्यवान्

tacchūlaṃrāghavodṛṣṭavājvalantaṃghoradarśanam |

sasarjaviśikhānrāmaścāpamāyamyavīryavān

आपतन्तं शरौघेण वारयामास राघवः
उत्पतन्तं युगान्ताग्निं जलौघैरिव वासवः

āpatantaṃ śaraugheṇa vārayām āsa rāghavaḥ
utpatantaṃ yugāntāgniṃ jalaughair iva vāsavaḥ

निर्ददाह स तान्बाणान्रामकार्मुकनिःसृतान्
रावणस्य महाशूलः पतंगानिव पावकः

nirdadāha sa tān bāṇān rāmakārmukaniḥsṛtān
rāvaṇasya mahāśūlaḥ pataṃgān iva pāvakaḥ

तान्दृष्ट्वा भस्मसाद्भूताञ्शूलसंस्पर्शचूर्णितान्
सायकानन्तरिक्षस्थान्राघवः क्रोधमाहरत्

tān dṛṣṭvā bhasmasād bhūtāñ śūlasaṃsparśacūrṇitān
sāyakān antarikṣasthān rāghavaḥ krodham āharat

स तां मातलिनानीतां शक्तिं वासवनिर्मिताम्
जग्राह परमक्रुद्धो राघवो रघुनन्दनः

sa tāṃ mātalinānītāṃ śaktiṃ vāsavanirmitām
jagrāha paramakruddho rāghavo raghunandanaḥ

सा तोलिता बलवता शक्तिर्घण्टाकृतस्वना
नभः प्रज्वालयामास युगान्तोल्केव सप्रभा

sā tolitā balavatā śaktir ghaṇṭākṛtasvanā
nabhaḥ prajvālayām āsa yugāntolkeva saprabhā

सा क्षिप्ता राक्षसेन्द्रस्य तस्मिञ्शूले पपात ह
भिन्नः शक्त्या महाञ्शूलो निपपात गतद्युतिः

sā kṣiptā rākṣasendrasya tasmiñ śūle papāta ha
bhinnaḥ śaktyā mahāñ śūlo nipapāta gatadyutiḥ

निर्बिभेद ततो बाणैर्हयानस्य महाजवान्
रामस्तीक्ष्णैर्महावेगैर्वज्रकल्पैः शितैः शरैः

nirbibheda tato bāṇair hayān asya mahājavān
rāmas tīkṣṇair mahāvegair vajrakalpaiḥ śitaiḥ śaraiḥ

निर्बिभेदोरसि तदा रावणं निशितैः शरैः
राघवः परमायत्तो ललाटे पत्रिभिस्त्रिभिः

nirbibhedorasi tadā rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ
rāghavaḥ paramāyatto lalāṭe patribhis tribhiḥ

स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गो गात्रप्रस्रुतशोणितः
राक्षसेन्द्रः समूहस्थः फुल्लाशोक इवाबभौ

sa śarair bhinnasarvāṅgo gātraprasrutaśoṇitaḥ
rākṣasendraḥ samūhasthaḥ phullāśoka ivābabhau

स रामबाणैरतिविद्धगात्रो; निशाचरेन्द्रः क्षतजार्द्रगात्रः
जगाम खेदं च समाजमध्ये; क्रोधं च चक्रे सुभृशं तदानीम्

sa rāmabāṇair atividdhagātro; niśācarendraḥ kṣatajārdragātraḥ
jagāma khedaṃ ca samājamadhye; krodhaṃ ca cakre subhṛśaṃ tadānīm