Yuddha Kanda, sarga 93
स तु मोहात्सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः
क्रोधसंरक्तनयनो रावणो सूतमब्रवीत्
sa tu mohāt susaṃkruddhaḥ kṛtāntabalacoditaḥ
krodhasaṃraktanayano rāvaṇo sūtam abravīt
हीनवीर्यमिवाशक्तं पौरुषेण विवर्जितम्
भीरुं लघुमिवासत्त्वं विहीनमिव तेजसा
hīnavīryam ivāśaktaṃ pauruṣeṇa vivarjitam
bhīruṃ laghum ivāsattvaṃ vihīnam iva tejasā
विमुक्तमिव मायाभिरस्त्रैरिव बहिष्कृतम्
मामवज्ञाय दुर्बुद्धे स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे
vimuktam iva māyābhir astrair iva bahiṣkṛtam
mām avajñāya durbuddhe svayā buddhyā viceṣṭase
किमर्थं मामवज्ञाय मच्छन्दमनवेक्ष्य च
त्वया शत्रुसमक्षं मे रथोऽयमपवाहितः
kimarthaṃ mām avajñāya macchandam anavekṣya ca
tvayā śatrusamakṣaṃ me ratho 'yam apavāhitaḥ
त्वयाद्य हि ममानार्य चिरकालसमार्जितम्
यशो वीर्यं च तेजश्च प्रत्ययश्च विनाशितः
tvayādya hi mamānārya cirakālasamārjitam
yaśo vīryaṃ ca tejaś ca pratyayaś ca vināśitaḥ
शत्रोः प्रख्यातवीर्यस्य रञ्जनीयस्य विक्रमैः
पश्यतो युद्धलुब्धोऽहं कृतः कापुरुषस्त्वया
śatroḥ prakhyātavīryasya rañjanīyasya vikramaiḥ
paśyato yuddhalubdho 'haṃ kṛtaḥ kāpuruṣas tvayā
यस्त्वं रथमिमं मोहान्न चोद्वहसि दुर्मते
सत्योऽयं प्रतितर्को मे परेण त्वमुपस्कृतः
yas tvaṃ ratham imaṃ mohān na codvahasi durmate
satyo 'yaṃ pratitarko me pareṇa tvam upaskṛtaḥ
न हीदं विद्यते कर्म सुहृदो हितकाङ्क्षिणः
रिपूणां सदृशं चैतन्न त्वयैतत्स्वनुष्ठितम्
na hīdaṃ vidyate karma suhṛdo hitakāṅkṣiṇaḥ
ripūṇāṃ sadṛśaṃ caitan na tvayaitat svanuṣṭhitam
निवर्तय रथं शीघ्रं यावन्नापैति मे रिपुः
यदि वाप्युषितोऽसि त्वं स्मर्यन्ते यदि वा गुणाः
nivartaya rathaṃ śīghraṃ yāvan nāpaiti me ripuḥ
yadi vāpy uṣito 'si tvaṃ smaryante yadi vā guṇāḥ
एवं परुषमुक्तस्तु हितबुद्धिरबुद्धिना
अब्रवीद्रावणं सूतो हितं सानुनयं वचः
evaṃ paruṣam uktas tu hitabuddhir abuddhinā
abravīd rāvaṇaṃ sūto hitaṃ sānunayaṃ vacaḥ
न भीतोऽस्मि न मूढोऽस्मि नोपजप्तोऽस्मि शत्रुभिः
न प्रमत्तो न निःस्नेहो विस्मृता न च सत्क्रिया
na bhīto 'smi na mūḍho 'smi nopajapto 'smi śatrubhiḥ
na pramatto na niḥsneho vismṛtā na ca satkriyā
मया तु हितकामेन यशश्च परिरक्षता
स्नेहप्रस्कन्नमनसा प्रियमित्यप्रियं कृतम्
mayā tu hitakāmena yaśaś ca parirakṣatā
snehapraskannamanasā priyam ity apriyaṃ kṛtam
नास्मिन्नर्थे महाराज त्वं मां प्रियहिते रतम्
कश्चिल्लघुरिवानार्यो दोषतो गन्तुमर्हसि
nāsminn arthe mahārāja tvaṃ māṃ priyahite ratam
kaś cil laghur ivānāryo doṣato gantum arhasi
श्रूयतामभिधास्यामि यन्निमित्तं मया रथः
नदीवेग इवाम्भोभिः संयुगे विनिवर्तितः
śrūyatām abhidhāsyāmi yannimittaṃ mayā rathaḥ
nadīvega ivāmbhobhiḥ saṃyuge vinivartitaḥ
श्रमं तवावगच्छामि महता रणकर्मणा
न हि ते वीर सौमुख्यं प्रहर्षं वोपधारये
śramaṃ tavāvagacchāmi mahatā raṇakarmaṇā
na hi te vīra saumukhyaṃ praharṣaṃ vopadhāraye
रथोद्वहनखिन्नाश्च त इमे रथवाजिनः
दीना घर्मपरिश्रान्ता गावो वर्षहता इव
rathodvahanakhinnāś ca ta ime rathavājinaḥ
dīnā gharmapariśrāntā gāvo varṣahatā iva
निमित्तानि च भूयिष्ठं यानि प्रादुर्भवन्ति नः
तेषु तेष्वभिपन्नेषु लक्षयाम्यप्रदक्षिणम्
nimittāni ca bhūyiṣṭhaṃ yāni prādurbhavanti naḥ
teṣu teṣv abhipanneṣu lakṣayāmy apradakṣiṇam
देशकालौ च विज्ञेयौ लक्षणानीङ्गितानि च
दैन्यं हर्षश्च खेदश्च रथिनश्च बलाबलम्
deśakālau ca vijñeyau lakṣaṇānīṅgitāni ca
dainyaṃ harṣaś ca khedaś ca rathinaś ca balābalam
स्थलनिम्नानि भूमेश्च समानि विषमाणि च
युद्धकालश्च विज्ञेयः परस्यान्तरदर्शनम्
sthalanimnāni bhūmeś ca samāni viṣamāṇi ca
yuddhakālaś ca vijñeyaḥ parasyāntaradarśanam
उपयानापयाने च स्थानं प्रत्यपसर्पणम्
सर्वमेतद्रथस्थेन ज्ञेयं रथकुटुम्बिना
upayānāpayāne ca sthānaṃ pratyapasarpaṇam
sarvam etad rathasthena jñeyaṃ rathakuṭumbinā
तव विश्रामहेतोस्तु तथैषां रथवाजिनाम्
रौद्रं वर्जयता खेदं क्षमं कृतमिदं मया
tava viśrāmahetos tu tathaiṣāṃ rathavājinām
raudraṃ varjayatā khedaṃ kṣamaṃ kṛtam idaṃ mayā
न मया स्वेच्छया वीर रथोऽयमपवाहितः
भर्तृस्नेहपरीतेन मयेदं यत्कृतं विभो
na mayā svecchayā vīra ratho 'yam apavāhitaḥ
bhartṛsnehaparītena mayedaṃ yatkṛtaṃ vibho
आज्ञापय यथातत्त्वं वक्ष्यस्यरिनिषूदन
तत्करिष्याम्यहं वीरं गतानृण्येन चेतसा
ājñāpaya yathātattvaṃ vakṣyasy ariniṣūdana
tat kariṣyāmy ahaṃ vīraṃ gatānṛṇyena cetasā
संतुष्टस्तेन वाक्येन रावणस्तस्य सारथेः
प्रशस्यैनं बहुविधं युद्धलुब्धोऽब्रवीदिदम्
saṃtuṣṭas tena vākyena rāvaṇas tasya sāratheḥ
praśasyainaṃ bahuvidhaṃ yuddhalubdho 'bravīd idam
रथं शीघ्रमिमं सूत राघवाभिमुखं कुरु
नाहत्वा समरे शत्रून्निवर्तिष्यति रावणः
rathaṃ śīghram imaṃ sūta rāghavābhimukhaṃ kuru
nāhatvā samare śatrūn nivartiṣyati rāvaṇaḥ
एवमुक्त्वा ततस्तुष्टो रावणो राक्षसेश्वरः
ददौ तस्य शुभं ह्येकं हस्ताभरणमुत्तमम्
evam uktvā tatas tuṣṭo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ
dadau tasya śubhaṃ hy ekaṃ hastābharaṇam uttamam
ततो द्रुतं रावणवाक्यचोदितः; प्रचोदयामास हयान्स सारथिः
स राक्षसेन्द्रस्य ततो महारथः; क्षणेन रामस्य रणाग्रतोऽभवत्
tato drutaṃ rāvaṇavākyacoditaḥ; pracodayām āsa hayān sa sārathiḥ
sa rākṣasendrasya tato mahārathaḥ; kṣaṇena rāmasya raṇāgrato 'bhavat
राम राम महाबाहो शृणुगुह्यंसनातनम् ।
येनसर्वानरीस्वत्ससमरेविजयिष्यसे
rāma rāma mahābāho śṛṇuguhyaṃsanātanam |
yenasarvānarīsvatsasamarevijayiṣyase
रस्मीमन्तंसमुद्यन्तंदेवासुरनमस्कृतम् ।
पूजयस्वविवस्त्वन्तंभास्करंभुवनेश्वरम्
rasmīmantaṃsamudyantaṃdevāsuranamaskṛtam |
pūjayasvavivastvantaṃbhāskaraṃbhuvaneśvaram
सर्वदेवात्मकोह्येषतेजस्वीरस्मीभावनः ।
एषदेवासुरगणान्लोकान्पातिगभस्तिभिः
sarvadevātmakohyeṣatejasvīrasmībhāvanaḥ |
eṣadevāsuragaṇānlokānpātigabhastibhiḥ
एषब्रह्मा च विष्णुश्चशिवःस्कन्धःप्रजापतिः ।
महेन्द्रोधनदःकालोयमःसोमोह्यपांपतिः
eṣabrahmā ca viṣṇuścaśivaḥskandhaḥprajāpatiḥ |
mahendrodhanadaḥkāloyamaḥsomohyapāṃpatiḥ
पितरोवसवस्साध्याअश्विनौमरुतोमनुः ।
वायुर्वह्निःप्रजाःप्राणऋतुकर्ताप्रभाकरः
pitarovasavassādhyāaśvinaumarutomanuḥ |
vāyurvahniḥprajāḥprāṇaṛtukartāprabhākaraḥ
आदित्यःसवितासूर्यःखगःपूषागभस्तिमान् ।
सुवर्णसदृशोभानुर्हिरण्यरेतादिवाकरः
ādityaḥsavitāsūryaḥkhagaḥpūṣāgabhastimān |
suvarṇasadṛśobhānurhiraṇyaretādivākaraḥ
हरिदश्वस्सहस्रार्चिस्सप्तसप्तिर्मरीचिमान् ।
तिमिरोन्मथनश्शम्भुस्त्वष्टामार्तण्डकोऽंशुमान्
haridaśvassahasrārcissaptasaptirmarīcimān |
timironmathanaśśambhustvaṣṭāmārtaṇḍako'ṃśumān
हिरण्यगर्भश्शिशिरस्तपनोभास्करोरविः ।
अग्निगर्भोऽदितेःपुत्रःशङ्घश्शिशिरनाशनः
hiraṇyagarbhaśśiśirastapanobhāskaroraviḥ |
agnigarbho'diteḥputraḥśaṅghaśśiśiranāśanaḥ
व्योमनाथस्तमोभेदीऋग्यजुस्सामपारगः ।
घनवृष्टिरपांमित्रोविन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः
vyomanāthastamobhedīṛgyajussāmapāragaḥ |
ghanavṛṣṭirapāṃmitrovindhyavīthīplavaṅgamaḥ
आतपीमण्डलेमृत्युःपिङ्गलस्सर्वतापनः ।
कविर्विश्वोमहातेजारक्तस्सर्वभवोद्भव:
ātapīmaṇḍalemṛtyuḥpiṅgalassarvatāpanaḥ |
kavirviśvomahātejāraktassarvabhavodbhavaḥ
नक्षत्रग्रहताराणामधिपोविश्वभावनः ।
तेजसामपितेजस्वीद्वादशात्मन्नमोऽस्तुते
nakṣatragrahatārāṇāmadhipoviśvabhāvanaḥ |
tejasāmapitejasvīdvādaśātmannamo'stute
नमःपूर्वायगिरयेपश्चिमायाद्रयेनमः ।
ज्योतिर्गणानांपतयेदिनाधिपतयेनमः
namaḥpūrvāyagirayepaścimāyādrayenamaḥ |
jyotirgaṇānāṃpatayedinādhipatayenamaḥ
जयायजयभद्रायहर्यश्वायनमोनमः ।
नमोनमस्सहस्रांशोआदित्यायनमोनमः
jayāyajayabhadrāyaharyaśvāyanamonamaḥ |
namonamassahasrāṃśoādityāyanamonamaḥ
नमउग्रायवीरायसारङ्गायनमोनमः ।
नमःपद्मप्रबोधायमार्ताण्डायनमोऽस्तुते
namaugrāyavīrāyasāraṅgāyanamonamaḥ |
namaḥpadmaprabodhāyamārtāṇḍāyanamo'stute
ब्रह्मेशानाच्युतेशायसूर्यायादित्यवर्चसे ।
भास्वतेसर्वभक्षायरौद्रायवपुषेनमः
brahmeśānācyuteśāyasūryāyādityavarcase |
bhāsvatesarvabhakṣāyaraudrāyavapuṣenamaḥ
तमोघ्नायहिमघ्नायशत्रुघ्नायामितात्मने ।
कृतघ्नघ्नायदेवायज्योतिषांपतयेनमः
tamoghnāyahimaghnāyaśatrughnāyāmitātmane |
kṛtaghnaghnāyadevāyajyotiṣāṃpatayenamaḥ
एषसुप्तेषुजागर्तिभूतेषुपरिनिष्ठितः ।
एषचैवाग्निहोत्रं च फलंचैवाग्निहोत्रिणाम्
eṣasupteṣujāgartibhūteṣupariniṣṭhitaḥ |
eṣacaivāgnihotraṃ ca phalaṃcaivāgnihotriṇām
वेदश्चक्रतवश्चैवक्रतूनांफलमेव च ।
यानिकृत्यानिलोकेषुसर्वेषुपरमप्रभुः
vedaścakratavaścaivakratūnāṃphalameva ca |
yānikṛtyānilokeṣusarveṣuparamaprabhuḥ
एनमापत्सुकृच्छ्रेषुकान्तारेषुभयेषु च ।
कीर्तयन्पुरुषःकश्चिनावसीदतिराघव
enamāpatsukṛcchreṣukāntāreṣubhayeṣu ca |
kīrtayanpuruṣaḥkaścināvasīdatirāghava
पूजयस्वैनमेकाग्रोदेवदेवंजगत्पतिम् ।
एतत्त्रिगुणितंजप्त्वायुद्धेषुविजयिष्यसि
pūjayasvainamekāgrodevadevaṃjagatpatim |
etattriguṇitaṃjaptvāyuddheṣuvijayiṣyasi
अस्मिन् क्षणेमहाबाहोरावणंत्वंवधिष्यसि ।
एवमुक्त्वाततोऽगस्त्योजगाम स यथागतम्
asmin kṣaṇemahābāhorāvaṇaṃtvaṃvadhiṣyasi |
evamuktvātato'gastyojagāma sa yathāgatam
एतच्छ्रुत्वामहातेजानष्टशोकोऽभवत्तदा ।
धारयामाससुप्रीतोराघवःप्रयतात्मवान्
etacchrutvāmahātejānaṣṭaśoko'bhavattadā |
dhārayāmāsasuprītorāghavaḥprayatātmavān
अथरविरवदन्निरीक्ष्यरामंमुदितमनाःपरमंप्रहृष्यमाणः ।
निशिचरपतिसङ्क्ष्यंविदित्वासुरगणमध्यगतोवचस्त्वरेति
atharaviravadannirīkṣyarāmaṃmuditamanāḥparamaṃprahṛṣyamāṇaḥ |
niśicarapatisaṅkṣyaṃviditvāsuragaṇamadhyagatovacastvareti
ततो युद्धपरिश्रान्तं समरे चिन्तया स्थितम् |
रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा युद्धाय समुपस्थितम्
tato yuddhapariśrāntaṃ samare cintayā sthitam |
rāvaṇaṃ cāgrato dṛṣṭvā yuddhāya samupasthitam
दैवतैश्च समागम्य द्रष्टुमभ्यागतो रणम् |
उपगम्याब्रवीद्राममगस्त्यो भगवान् ऋषिः
daivataiśca samāgamya draṣṭumabhyāgato raṇam |
upagamyābravīdrāmamagastyo bhagavān ṛṣiḥ
आदित्यहृदयं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम् |
जयावहं जपेन्नित्यमक्षय्यं परमं शिवम्
ādityahṛdayaṃ puṇyaṃ sarvaśatruvināśanam |
jayāvahaṃ japennityamakṣayyaṃ paramaṃ śivam
सर्वमङ्गलमङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम् |
चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम्
sarvamaṅgalamaṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanam |
cintāśokapraśamanamāyurvardhanamuttamam
तप्तचामीकराभाय हरये विश्वकर्मणे |
नमस्तमोभिनिघ्नाय रुचये लोकसाक्षिणे
taptacāmīkarābhāya haraye viśvakarmaṇe |
namastamobhinighnāya rucaye lokasākṣiṇe
नाशयत्येष वै भूतं तदेव सृजति प्रभुः |
पायत्येष तपत्येष वर्षत्येष गभस्तिभिः
nāśayatyeṣa vai bhūtaṃ tadeva sṛjati prabhuḥ |
pāyatyeṣa tapatyeṣa varṣatyeṣa gabhastibhiḥ
आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वा तु परं हर्षमवाप्तवान् |
त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा धनुरादाय वीर्यवान्
ādityaṃ prekṣya japtvā tu paraṃ harṣamavāptavān |
trirācamya śucirbhūtvā dhanurādāya vīryavān
रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा युद्धार्थं समुपागमत् |
सर्वयत्नेन महता वधे तस्य धृतोऽभवत्
rāvaṇaṃ prekṣya hṛṣṭātmā yuddhārthaṃ samupāgamat |
sarvayatnena mahatā vadhe tasya dhṛto'bhavat
सारथिः स रथम् हृष्टं परसैन्यप्रधर्षणम् |
गन्धर्वनगराकारं समुच्छ्रितपाताकिनम्
sārathiḥ sa ratham hṛṣṭaṃ parasainyapradharṣaṇam |
gandharvanagarākāraṃ samucchritapātākinam
युक्तं परमसंपन्नैर्वाइभिर्हेममालिभिः |
युद्धोपकरणैः पूर्णं पताकाध्वजमालिनम्
yuktaṃ paramasaṃpannairvāibhirhemamālibhiḥ |
yuddhopakaraṇaiḥ pūrṇaṃ patākādhvajamālinam
ग्रसन्तमिव चाकाशं नादयन्तं वसुंधराम् |
प्रणाशं परनैन्यानां स्वनैन्यस्य प्रहर्षणम्
grasantamiva cākāśaṃ nādayantaṃ vasuṃdharām |
praṇāśaṃ paranainyānāṃ svanainyasya praharṣaṇam