Yuddha Kanda, sarga 99
तासां विलपमानानां तथा राक्षसयोषिताम्
ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत
tāsāṃ vilapamānānāṃ tathā rākṣasayoṣitām
jyeṣṭhā patnī priyā dīnā bhartāraṃ samudaikṣata
दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा
पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत्
daśagrīvaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāmeṇācintyakarmaṇā
patiṃ mandodarī tatra kṛpaṇā paryadevayat
ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज
क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि पुरंदरः
nanu nāma mahābāho tava vaiśravaṇānuja
kruddhasya pramukhe sthātuṃ trasyaty api puraṃdaraḥ
ऋषयश्च महीदेवा गन्धर्वाश्च यशस्विनः
ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः
ṛṣayaś ca mahīdevā gandharvāś ca yaśasvinaḥ
nanu nāma tavodvegāc cāraṇāś ca diśo gatāḥ
स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः
न व्यपत्रपसे राजन्किमिदं राक्षसर्षभ
sa tvaṃ mānuṣamātreṇa rāmeṇa yudhi nirjitaḥ
na vyapatrapase rājan kim idaṃ rākṣasarṣabha
कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम्
अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः
kathaṃ trailokyam ākramya śriyā vīryeṇa cānvitam
aviṣahyaṃ jaghāna tvāṃ mānuṣo vanagocaraḥ
मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः
विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते
mānuṣāṇām aviṣaye carataḥ kāmarūpiṇaḥ
vināśas tava rāmeṇa saṃyuge nopapadyate
न चैतत्कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे
सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्शनम्
na caitat karma rāmasya śraddadhāmi camūmukhe
sarvataḥ samupetasya tava tenābhimarśanam
इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवणं त्वया
स्मरद्भिरिव तद्वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः
indriyāṇi purā jitvā jitaṃ tribhuvaṇaṃ tvayā
smaradbhir iva tad vairam indriyair eva nirjitaḥ
अथ वा रामरूपेण वासवः स्वयमागतः
मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम्
atha vā rāmarūpeṇa vāsavaḥ svayam āgataḥ
māyāṃ tava vināśāya vidhāyāpratitarkitām
अथवावासवेनत्वंधर्षितोऽपिमहाबल ।
वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वांद्रष्टुमपिसंयुगे
athavāvāsavenatvaṃdharṣito'pimahābala |
vāsavasyatukāśaktistvāṃdraṣṭumapisaṃyuge
व्यक्तमेष महायोगी परमात्मा सनातनः |
अनादिमध्यनिधनो महतः परमो महान्
vyaktameṣa mahāyogī paramātmā sanātanaḥ |
anādimadhyanidhano mahataḥ paramo mahān
तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः |
श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यः शाश्वतो ध्रुवः
tamasaḥ paramo dhātā śaṅkhacakragadādharaḥ |
śrīvatsavakṣā nityaśrīrajayyaḥ śāśvato dhruvaḥ
मानुषं रूपमास्थाय विष्णुः सत्यपराक्रमः |
सर्वैः परिवृतो देवैर्वानरत्वमुपागतैः
mānuṣaṃ rūpamāsthāya viṣṇuḥ satyaparākramaḥ |
sarvaiḥ parivṛto devairvānaratvamupāgataiḥ
सर्वलोकेश्वरः श्रीमान् लोकानां हितकाम्यया |
सराक्षस परीवारम् हतवांस्त्वां महाद्युतिः
sarvalokeśvaraḥ śrīmān lokānāṃ hitakāmyayā |
sarākṣasa parīvāram hatavāṃstvāṃ mahādyutiḥ
यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः
खरस्तव हतो भ्राता तदैवासौ न मानुषः
yadaiva hi janasthāne rākṣasair bahubhir vṛtaḥ
kharas tava hato bhrātā tadaivāsau na mānuṣaḥ
यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेषां सुरैरपि
प्रविष्टो हनुमान्वीर्यात्तदैव व्यथिता वयम्
yadaiva nagarīṃ laṅkāṃ duṣpraveṣāṃ surair api
praviṣṭo hanumān vīryāt tadaiva vyathitā vayam
क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया
उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता
kriyatām avirodhaś ca rāghaveṇeti yan mayā
ucyamāno na gṛhṇāsi tasyeyaṃ vyuṣṭir āgatā
अकस्माच्चाभिकामोऽसि सीतां राक्षसपुंगव
ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च
akasmāc cābhikāmo 'si sītāṃ rākṣasapuṃgava
aiśvaryasya vināśāya dehasya svajanasya ca
अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते
सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम्
arundhatyā viśiṣṭāṃ tāṃ rohiṇyāś cāpi durmate
sītāṃ dharṣayatā mānyāṃ tvayā hy asadṛśaṃ kṛtam
तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वंधर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।
देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः
tadaivayannadagdhagaddhastvaṃdharṣayaṃstanumamadhyamām |
devābhibhyatetesarvesendrāḥsānāgnīpurogamāḥ
अवश्यमेवलभतेफलंपापस्यकर्मणः ।
घोरंपर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः
avaśyamevalabhatephalaṃpāpasyakarmaṇaḥ |
ghoraṃparyāgatekālekartānāstyatrasaṃśayaḥ
वसुधाया हि वसुधां श्रियः श्रीं भर्तृवत्सलाम् |
सीतां सर्वानवद्याङ्गीमरण्ये विजने शुभाम्
vasudhāyā hi vasudhāṃ śriyaḥ śrīṃ bhartṛvatsalām |
sītāṃ sarvānavadyāṅgīmaraṇye vijane śubhām
आनयित्वा तु तां दीनां चद्मनात्मस्वदूषण |
अप्राप्य तं चैव कामं मैथिलीसंगमे कृतम्
ānayitvā tu tāṃ dīnāṃ cadmanātmasvadūṣaṇa |
aprāpya taṃ caiva kāmaṃ maithilīsaṃgame kṛtam
पतिव्रतायास्तपसा नूनं दग्धोऽसि मे प्रभो
तदैव यन्न दग्धस्त्वं धर्षयंस्तनुमध्यमाम्
pativratāyāstapasā nūnaṃ dagdho'si me prabho
tadaiva yanna dagdhastvaṃ dharṣayaṃstanumadhyamām
देवा बिभ्यत ते सर्वे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः
अवश्यमेव लभते फलं पापस्य कर्मणः |
घोरं पर्यागते काले कर्ता नास्त्यत्र संशयः
devā bibhyata te sarve sendrāḥ sāgnipurogamāḥ
avaśyameva labhate phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
ghoraṃ paryāgate kāle kartā nāstyatra saṃśayaḥ
शुभकृच्छुभमाप्नोति पापकृत्पापमश्नुते |
विभीषणः सुखं प्राप्तस्त्वं प्राप्तः पापमीदृशम्
śubhakṛcchubhamāpnoti pāpakṛtpāpamaśnute |
vibhīṣaṇaḥ sukhaṃ prāptastvaṃ prāptaḥ pāpamīdṛśam
सन्त्यन्याः प्रमदास्तुभ्यं रूपेणाभ्यधिकास्ततः |
अनङ्गवशमापन्नस्त्वं तु मोहान्न बुध्यसे
santyanyāḥ pramadāstubhyaṃ rūpeṇābhyadhikāstataḥ |
anaṅgavaśamāpannastvaṃ tu mohānna budhyase
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली
मयाधिका वा तुल्या वा त्वं तु मोहान्न बुध्यसे
na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyena maithilī
mayādhikā vā tulyā vā tvaṃ tu mohān na budhyase
सर्वथा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः
तव तावदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः
sarvathā sarvabhūtānāṃ nāsti mṛtyur alakṣaṇaḥ
tava tāvad ayaṃ mṛtyur maithilīkṛtalakṣaṇaḥ
मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति
अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे
maithilī saha rāmeṇa viśokā vihariṣyati
alpapuṇyā tv ahaṃ ghore patitā śokasāgare
कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने
देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया
kailāse mandare merau tathā caitrarathe vane
devodyāneṣu sarveṣu vihṛtya sahitā tvayā
विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया
पश्यन्ती विविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा
भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीरवधात्तव
vimānenānurūpeṇa yā yāmy atulayā śriyā
paśyantī vividhān deśāṃs tāṃs tāṃś citrasragambarā
bhraṃśitā kāmabhogebhyaḥ sāsmi vīravadhāt tava
सत्यवाक्स महाभागो देवरो मे यदब्रवीत्
अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः
satyavāk sa mahābhāgo devaro me yad abravīt
ayaṃ rākṣasamukhyānāṃ vināśaḥ paryupasthitaḥ
कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना
त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं रक्षसां कुलम्
kāmakrodhasamutthena vyasanena prasaṅginā
tvayā kṛtam idaṃ sarvam anāthaṃ rakṣasāṃ kulam
न हि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः
स्त्रीस्वभावात्तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते
na hi tvaṃ śocitavyo me prakhyātabalapauruṣaḥ
strīsvabhāvāt tu me buddhiḥ kāruṇye parivartate
सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः
आत्मानमनुशोचामि त्वद्वियोगेन दुःखिताम्
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvaṃ gṛhītvā svāṃ gatiṃ gataḥ
ātmānam anuśocāmi tvadviyogena duḥkhitām
सुहृदां हितकामानां न श्रुतं वचनं त्वया |
भ्रातृइणां चैव कार्त्स्न्येन हितमुक्तं दशानन
suhṛdāṃ hitakāmānāṃ na śrutaṃ vacanaṃ tvayā |
bhrātṛiṇāṃ caiva kārtsnyena hitamuktaṃ daśānana
हेत्वर्थयुक्तं विधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् |
विभीषणेनाभिहितं न कृतं हेतुमत्त्वया
hetvarthayuktaṃ vidhivacchreyaskaramadāruṇam |
vibhīṣaṇenābhihitaṃ na kṛtaṃ hetumattvayā
मारीचकुम्भकर्णाभ्यां वाक्यं मम पितुस्तथा |
न श्रुतं वीर्यमत्तेन तस्येदं फलमीदृशम्
mārīcakumbhakarṇābhyāṃ vākyaṃ mama pitustathā |
na śrutaṃ vīryamattena tasyedaṃ phalamīdṛśam
नीलजीमूतसंकाशः पीताम्बरशुभाङ्गदः
सर्वगात्राणि विक्षिप्य किं शेषे रुधिराप्लुतः
प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे
nīlajīmūtasaṃkāśaḥ pītāmbaraśubhāṅgadaḥ
sarvagātrāṇi vikṣipya kiṃ śeṣe rudhirāplutaḥ
prasupta iva śokārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase
महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः
यातुधानस्य दौहित्रीं किं त्वं मां नाभ्युदीक्षसे
mahāvīryasya dakṣasya saṃyugeṣv apalāyinaḥ
yātudhānasya dauhitrīṃ kiṃ tvaṃ māṃ nābhyudīkṣase
येन सूदयसे शत्रून्समरे सूर्यवर्चसा
वज्रो वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः
yena sūdayase śatrūn samare sūryavarcasā
vajro vajradharasyeva so 'yaṃ te satatārcitaḥ
रणे शत्रुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः
परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा
raṇe śatrupraharaṇo hemajālapariṣkṛtaḥ
parigho vyavakīrṇas te bāṇaiś chinnaḥ sahasradhā
अप्रियामिवोपसंगृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ।।।।
अप्रियामिवकस्माच्छमांनेच्छस्यभिभाषितुम्
apriyāmivopasaṃgṛhyakiṃśeṣeraṇamedinīm ||||
apriyāmivakasmācchamāṃnecchasyabhibhāṣitum
धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा
त्वयि पञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम्
dhig astu hṛdayaṃ yasyā mamedaṃ na sahasradhā
tvayi pañcatvam āpanne phalate śokapīḍitam
इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।।।।
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत्
ityevaṃvilapantisābāṣpaparyākulekṣaṇā ||||
snehopaskannahṛdayā tadā mohāmupāgamat
कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ।।।।
स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला
kaśmalābhihatāsannābabhausārāvaṇorasi ||||
snadhyānuraktejaladedīptāvidyudivojjvalā
तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्तांभृशातुराः ।।।।
पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतींभृशम्
tathāgataṃsamutthāpyasapatnayastāṃbhṛśāturāḥ ||||
paryavasthāpayāmāsūrudantyorudatīṃbhṛśam
न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ।।।।
दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः
na tesuviditādevilokānāṃsthitiradhruvā ||||
daśāvibhāgaparyāyerājñāṃvaicañcalāḥśriyaḥ
इत्येवमुच्यमानासासशब्दंप्ररुरोद ह ।।।।
स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम्
ityevamucyamānāsāsaśabdaṃpraruroda ha ||||
snāpayantītadāsreṇastanauvakraṃsunirmalam
स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहमुपागमत्
कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि
snehopaskannahṛdayā tadā mohamupāgamat
kaśmalābhihatā sannā babhau sā rāvaṇorasi
संध्यानुरक्ते जलदे दीप्ता विद्युदिवोज्ज्वला
तथागतां समुत्थाप्य सपत्न्यस्तां भृशातुराः
saṃdhyānurakte jalade dīptā vidyudivojjvalā
tathāgatāṃ samutthāpya sapatnyastāṃ bhṛśāturāḥ
पर्यवस्थापयामासू रुदन्त्यो रुदतीं भृशम्
किं ते न विदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा
paryavasthāpayāmāsū rudantyo rudatīṃ bhṛśam
kiṃ te na viditā devi lokānāṃ sthitiradhruvā
दशाविभागपर्याये राज्ञां वै चञ्चलाः श्रियः
इत्येवमुच्यमाना सा सशब्दं प्ररुदोद ह
daśāvibhāgaparyāye rājñāṃ vai cañcalāḥ śriyaḥ
ityevamucyamānā sā saśabdaṃ prarudoda ha
एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह
संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रियश्चैता निवर्तय
etasminn antare rāmo vibhīṣaṇam uvāca ha
saṃskāraḥ kriyatāṃ bhrātuḥ striyaś caitā nivartaya
तं प्रश्रितस्ततो रामं श्रुतवाक्यो विभीषणः
विमृश्य बुद्ध्या धर्मज्ञो धर्मार्थसहितं वचः
रामस्यैवानुवृत्त्यर्थमुत्तरं प्रत्यभाषत
taṃ praśritas tato rāmaṃ śrutavākyo vibhīṣaṇaḥ
vimṛśya buddhyā dharmajño dharmārthasahitaṃ vacaḥ
rāmasyaivānuvṛttyartham uttaraṃ pratyabhāṣata
त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा
नाहमर्होऽस्मि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शकम्
tyaktadharmavrataṃ krūraṃ nṛśaṃsam anṛtaṃ tathā
nāham arho 'smi saṃskartuṃ paradārābhimarśakam
भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेष सर्वाहिते रतः
रावणो नार्हते पूजां पूज्योऽपि गुरुगौरवात्
bhrātṛrūpo hi me śatrur eṣa sarvāhite rataḥ
rāvaṇo nārhate pūjāṃ pūjyo 'pi gurugauravāt
नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि
श्रुत्वा तस्य गुणान्सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः
nṛśaṃsa iti māṃ rāma vakṣyanti manujā bhuvi
śrutvā tasya guṇān sarve vakṣyanti sukṛtaṃ punaḥ
तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः
विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्
tac chrutvā paramaprīto rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ
vibhīṣaṇam uvācedaṃ vākyajño vākyakovidam
तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभवाच्च मे जितम्
अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर
tavāpi me priyaṃ kāryaṃ tvatprabhavāc ca me jitam
avaśyaṃ tu kṣamaṃ vācyo mayā tvaṃ rākṣaseśvara
अधर्मानृतसंयुक्तः काममेष निशाचरः
तेजस्वी बलवाञ्शूरः संग्रामेषु च नित्यशः
adharmānṛtasaṃyuktaḥ kāmam eṣa niśācaraḥ
tejasvī balavāñ śūraḥ saṃgrāmeṣu ca nityaśaḥ
शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः
महात्मा बलसंपन्नो रावणो लोकरावणः
śatakratumukhair devaiḥ śrūyate na parājitaḥ
mahātmā balasaṃpanno rāvaṇo lokarāvaṇaḥ
मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्
क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव
maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam
kriyatām asya saṃskāro mamāpy eṣa yathā tava
त्वत्सकाशान्महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम्
क्षिप्रमर्हति धर्मज्ञ त्वं यशोभाग्भविष्यसि
tvatsakāśān mahābāho saṃskāraṃ vidhipūrvakam
kṣipram arhati dharmajña tvaṃ yaśobhāg bhaviṣyasi
राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः
संस्कारेणानुरूपेण योजयामास रावणम्
rāghavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ
saṃskāreṇānurūpeṇa yojayām āsa rāvaṇam
स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः
ताः स्त्रियोऽनुनयामास सान्त्वमुक्त्वा पुनः पुनः
sa dadau pāvakaṃ tasya vidhiyuktaṃ vibhīṣaṇaḥ
tāḥ striyo 'nunayām āsa sāntvam uktvā punaḥ punaḥ
प्रविष्टासु च सर्वासु राक्षसीषु विभीषणः
रामपार्श्वमुपागम्य तदातिष्ठद्विनीतवत्
praviṣṭāsu ca sarvāsu rākṣasīṣu vibhīṣaṇaḥ
rāmapārśvam upāgamya tadātiṣṭhad vinītavat
रामोऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः
हर्षं लेभे रिपुं हत्वा यथा वृत्रं शतक्रतुः
rāmo 'pi saha sainyena sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ
harṣaṃ lebhe ripuṃ hatvā yathā vṛtraṃ śatakratuḥ