Uttara Kanda, sarga 10

अथाब्रवीद्द्विजं रामः कथं ते भ्रातरो वने
कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपश्चेरुर्महाव्रताः

athābravīd dvijaṃ rāmaḥ kathaṃ te bhrātaro vane
kīdṛśaṃ tu tadā brahmaṃs tapaś cerur mahāvratāḥ

अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं प्रयत मानसं
तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन्

agastyas tv abravīt tatra rāmaṃ prayata mānasaṃ
tāṃs tān dharmavidhīṃs tatra bhrātaras te samāviśan

कुम्भकर्णस्तदा यत्तो नित्यं धर्मपरायणः
तताप ग्रैष्मिके काले पञ्चस्वग्निष्ववस्थितः

kumbhakarṇas tadā yatto nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ
tatāpa graiṣmike kāle pañcasv agniṣv avasthitaḥ

वर्षे मेघोदकक्लिन्नो वीरासनमसेवत
नित्यं च शैशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः

varṣe meghodakaklinno vīrāsanam asevata
nityaṃ ca śaiśire kāle jalamadhyapratiśrayaḥ

एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः
धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च

evaṃ varṣasahasrāṇi daśa tasyāticakramuḥ
dharme prayatamānasya satpathe niṣṭhitasya ca

विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः
पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान्

vibhīṣaṇas tu dharmātmā nityaṃ dharmaparaḥ śuciḥ
pañcavarṣasahasrāṇi pādenaikena tasthivān

समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः
पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः

samāpte niyame tasya nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ
papāta puṣpavarṣaṃ ca kṣubhitāś cāpi devatāḥ

पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत
तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्यायधृतमानसः

pañcavarṣasahasrāṇi sūryaṃ caivānvavartata
tasthau cordhvaśirobāhuḥ svādhyāyadhṛtamānasaḥ

एवं विभीषणस्यापि गतानि नियतात्मनः
दशवर्षसहस्राणि स्वर्गस्थस्येव नन्दने

evaṃ vibhīṣaṇasyāpi gatāni niyatātmanaḥ
daśavarṣasahasrāṇi svargasthasyeva nandane

दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः

daśavarṣasahasraṃ tu nirāhāro daśānanaḥ
pūrṇe varṣasahasre tu śiraś cāgnau juhāva saḥ

एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः
शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम्

evaṃ varṣasahasrāṇi nava tasyāticakramuḥ
śirāṃsi nava cāpy asya praviṣṭāni hutāśanam

अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः
छेत्तुकामः स धर्मात्मा प्राप्तश्चात्र पितामहः

atha varṣasahasre tu daśame daśamaṃ śiraḥ
chettukāmaḥ sa dharmātmā prāptaś cātra pitāmahaḥ

पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः
वत्स वत्स दशग्रीव प्रीतोऽस्मीत्यभ्यभाषत

pitāmahas tu suprītaḥ sārdhaṃ devair upasthitaḥ
vatsa vatsa daśagrīva prīto 'smīty abhyabhāṣata

शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्तेऽभिकाङ्क्षितः
किं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः

śīghraṃ varaya dharmajña varo yas te 'bhikāṅkṣitaḥ
kiṃ te kāmaṃ karomy adya na vṛthā te pariśramaḥ

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना
प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा

tato 'bravīd daśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā
praṇamya śirasā devaṃ harṣagadgadayā girā

भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम्
नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमतो वृणे

bhagavan prāṇināṃ nityaṃ nānyatra maraṇād bhayam
nāsti mṛtyusamaḥ śatrur amaratvam ato vṛṇe

सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम्
अवध्यः स्यां प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वतम्

suparṇanāgayakṣāṇāṃ daityadānavarakṣasām
avadhyaḥ syāṃ prajādhyakṣa devatānāṃ ca śāśvatam

न हि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित
तृणभूता हि मे सर्वे प्राणिनो मानुषादयः

na hi cintā mamānyeṣu prāṇiṣv amarapūjita
tṛṇabhūtā hi me sarve prāṇino mānuṣādayaḥ

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा
उवाच वचनं राम सह देवैः पितामहः

evam uktas tu dharmātmā daśagrīveṇa rakṣasā
uvāca vacanaṃ rāma saha devaiḥ pitāmahaḥ

भविष्यत्येवमेवैतत्तव राक्षसपुंगव
शृणु चापि वचो भूयः प्रीतस्येह शुभं मम

bhaviṣyaty evam evaitat tava rākṣasapuṃgava
śṛṇu cāpi vaco bhūyaḥ prītasyeha śubhaṃ mama

हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ
पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस

hutāni yāni śīrṣāṇi pūrvam agnau tvayānagha
punas tāni bhaviṣyanti tathaiva tava rākṣasa

एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः
अग्नौ हुतानि शीर्षाणि यानि तान्युत्थितानि वै

evaṃ pitāmahoktasya daśagrīvasya rakṣasaḥ
agnau hutāni śīrṣāṇi yāni tāny utthitāni vai

एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं प्रजापतिः
विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः

evam uktvā tu taṃ rāma daśagrīvaṃ prajāpatiḥ
vibhīṣaṇam athovāca vākyaṃ lokapitāmahaḥ

विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना
परितुष्टोऽस्मि धर्मज्ञ वरं वरय सुव्रत

vibhīṣaṇa tvayā vatsa dharmasaṃhitabuddhinā
parituṣṭo 'smi dharmajña varaṃ varaya suvrata

विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः
वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा इव रश्मिभिः

vibhīṣaṇas tu dharmātmā vacanaṃ prāha sāñjaliḥ
vṛtaḥ sarvaguṇair nityaṃ candramā iva raśmibhiḥ

भगवन्कृतकृत्योऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम्
प्रीतो यदि त्वं दातव्यं वरं मे शृणु सुव्रत

bhagavan kṛtakṛtyo 'haṃ yan me lokaguruḥ svayam
prīto yadi tvaṃ dātavyaṃ varaṃ me śṛṇu suvrata

या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेष्विह
सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तं धर्मं च पालये

yā yā me jāyate buddhir yeṣu yeṣv āśrameṣv iha
sā sā bhavatu dharmiṣṭhā taṃ taṃ dharmaṃ ca pālaye

एष मे परमोदार वरः परमको मतः
न हि धर्माभिरक्तानां लोके किंचन दुर्लभम्

eṣa me paramodāra varaḥ paramako mataḥ
na hi dharmābhiraktānāṃ loke kiṃ cana durlabham

अथ प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह
धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति

atha prajāpatiḥ prīto vibhīṣaṇam uvāca ha
dharmiṣṭhas tvaṃ yathā vatsa tathā caitad bhaviṣyati

यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रकर्षण
नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते

yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarṣaṇa
nādharme jāyate buddhir amaratvaṃ dadāmi te

कुम्भकर्णाय तु वरं प्रयच्छन्तमरिंदम
प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयोऽब्रुवन्

kumbhakarṇāya tu varaṃ prayacchantam ariṃdama
prajāpatiṃ surāḥ sarve vākyaṃ prāñjalayo 'bruvan

न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया
जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः

na tāvat kumbhakarṇāya pradātavyo varas tvayā
jānīṣe hi yathā lokāṃs trāsayaty eṣa durmatiḥ

नन्दनेऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश
अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा

nandane 'psarasaḥ sapta mahendrānucarā daśa
anena bhakṣitā brahmann ṛṣayo mānuṣās tathā

वरव्याजेन मोहोऽस्मै दीयताममितप्रभ
लोकानां स्वस्ति चैव स्याद्भवेदस्य च संनतिः

varavyājena moho 'smai dīyatām amitaprabha
lokānāṃ svasti caiva syād bhaved asya ca saṃnatiḥ

एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्माचिन्तयत्पद्मसंभवः
चिन्तिता चोपतस्थेऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती

evam uktaḥ surair brahmācintayat padmasaṃbhavaḥ
cintitā copatasthe 'sya pārśvaṃ devī sarasvatī

प्राञ्जलिः सा तु पर्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती
इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम्

prāñjaliḥ sā tu parśvasthā prāha vākyaṃ sarasvatī
iyam asmy āgatā deva kiṃ kāryaṃ karavāṇy aham

प्रजापतिस्तु तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम्
वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता

prajāpatis tu tāṃ prāptāṃ prāha vākyaṃ sarasvatīm
vāṇi tvaṃ rākṣasendrasya bhava yā devatepsitā

तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत्
कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः

tathety uktvā praviṣṭā sā prajāpatir athābravīt
kumbhakarṇa mahābāho varaṃ varaya yo mataḥ

कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत्
स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम्

kumbhakarṇas tu tad vākyaṃ śrutvā vacanam abravīt
svaptuṃ varṣāṇy anekāni devadeva mamepsitam

एवमस्त्विति तं चोक्त्वा सह देवैः पितामहः
देवी सरस्वती चैव मुक्त्वा तं प्रययौ दिवम्

evam astv iti taṃ coktvā saha devaiḥ pitāmahaḥ
devī sarasvatī caiva muktvā taṃ prayayau divam

कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः
कीदृशं किं न्विदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम्

kumbhakarṇas tu duṣṭātmā cintayām āsa duḥkhitaḥ
kīdṛśaṃ kiṃ nv idaṃ vākyaṃ mamādya vadanāc cyutam

एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः
श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम्

evaṃ labdhavarāḥ sarve bhrātaro dīptatejasaḥ
śleṣmātakavanaṃ gatvā tatra te nyavasan sukham