Uttara Kanda, sarga 9

कस्यचित्त्वथ कालस्य सुमाली नाम राक्षसः
रसातलान्मर्त्यलोकं सर्वं वै विचचार ह

kasya cit tv atha kālasya sumālī nāma rākṣasaḥ
rasātalān martyalokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha

नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः
कन्यां दुहितरं गृह्य विना पद्ममिव श्रियम्
अथापश्यत्स गच्छन्तं पुष्पकेण धनेश्वरम्

nīlajīmūtasaṃkāśas taptakāñcanakuṇḍalaḥ
kanyāṃ duhitaraṃ gṛhya vinā padmam iva śriyam
athāpaśyat sa gacchantaṃ puṣpakeṇa dhaneśvaram

तं दृष्ट्वामरसंकाशं गच्छन्तं पावकोपमम्
अथाब्रवीत्सुतां रक्षः कैकसीं नाम नामतः

taṃ dṛṣṭvāmarasaṃkāśaṃ gacchantaṃ pāvakopamam
athābravīt sutāṃ rakṣaḥ kaikasīṃ nāma nāmataḥ

पुत्रि प्रदानकालोऽयं यौवनं तेऽतिवर्तते
त्वत्कृते च वयं सर्वे यन्त्रिता धर्मबुद्धयः

putri pradānakālo 'yaṃ yauvanaṃ te 'tivartate
tvatkṛte ca vayaṃ sarve yantritā dharmabuddhayaḥ

त्वं हि सर्वगुणोपेता श्रीः सपद्मेव पुत्रिके
प्रत्याख्यानाच्च भीतैस्त्वं न वरैः प्रतिगृह्यसे

tvaṃ hi sarvaguṇopetā śrīḥ sapadmeva putrike
pratyākhyānāc ca bhītais tvaṃ na varaiḥ pratigṛhyase

कन्यापितृत्वं दुःखं हि सर्वेषां मानकाङ्क्षिणाम्
न ज्ञायते च कः कन्यां वरयेदिति पुत्रिके

kanyāpitṛtvaṃ duḥkhaṃ hi sarveṣāṃ mānakāṅkṣiṇām
na jñāyate ca kaḥ kanyāṃ varayed iti putrike

मातुः कुलं पितृकुलं यत्र चैव प्रदीयते
कुलत्रयं सदा कन्या संशये स्थाप्य तिष्ठति

mātuḥ kulaṃ pitṛkulaṃ yatra caiva pradīyate
kulatrayaṃ sadā kanyā saṃśaye sthāpya tiṣṭhati

सा त्वं मुनिवरश्रेष्ठं प्रजापतिकुलोद्भवम्
गच्छ विश्रवसं पुत्रि पौलस्त्यं वरय स्वयम्

sā tvaṃ munivaraśreṣṭhaṃ prajāpatikulodbhavam
gaccha viśravasaṃ putri paulastyaṃ varaya svayam

ईदृशास्ते भविष्यन्ति पुत्राः पुत्रि न संशयः
तेजसा भास्करसमा यादृशोऽयं धनेश्वरः

īdṛśās te bhaviṣyanti putrāḥ putri na saṃśayaḥ
tejasā bhāskarasamā yādṛśo 'yaṃ dhaneśvaraḥ

एतस्मिन्नन्तरे राम पुलस्त्यतनयो द्विजः
अग्निहोत्रमुपातिष्ठच्चतुर्थ इव पावकः

etasminn antare rāma pulastyatanayo dvijaḥ
agnihotram upātiṣṭhac caturtha iva pāvakaḥ

सा तु तां दारुणां वेलामचिन्त्य पितृगौरवात्
उपसृत्याग्रतस्तस्य चरणाधोमुखी स्थिता

sā tu tāṃ dāruṇāṃ velām acintya pitṛgauravāt
upasṛtyāgratas tasya caraṇādhomukhī sthitā

स तु तां वीक्ष्य सुश्रोणीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
अब्रवीत्परमोदारो दीप्यमान इवौजसा

sa tu tāṃ vīkṣya suśroṇīṃ pūrṇacandranibhānanām
abravīt paramodāro dīpyamāna ivaujasā

भद्रे कस्यासि दुहिता कुतो वा त्वमिहागता
किं कार्यं कस्य वा हेतोस्तत्त्वतो ब्रूहि शोभने

bhadre kasyāsi duhitā kuto vā tvam ihāgatā
kiṃ kāryaṃ kasya vā hetos tattvato brūhi śobhane

एवमुक्ता तु सा कन्या कृताञ्जलिरथाब्रवीत्
आत्मप्रभावेन मुने ज्ञातुमर्हसि मे मतम्

evam uktā tu sā kanyā kṛtāñjalir athābravīt
ātmaprabhāvena mune jñātum arhasi me matam

किं तु विद्धि हि मां ब्रह्मञ्शासनात्पितुरागताम्
कैकसी नाम नाम्नाहं शेषं त्वं ज्ञातुमर्हसि

kiṃ tu viddhi hi māṃ brahmañ śāsanāt pitur āgatām
kaikasī nāma nāmnāhaṃ śeṣaṃ tvaṃ jñātum arhasi

स तु गत्वा मुनिर्ध्यानं वाक्यमेतदुवाच ह
विज्ञातं ते मया भद्रे कारणं यन्मनोगतम्

sa tu gatvā munir dhyānaṃ vākyam etad uvāca ha
vijñātaṃ te mayā bhadre kāraṇaṃ yan manogatam

दारुणायां तु वेलायां यस्मात्त्वं मामुपस्थिता
शृणु तस्मात्सुतान्भद्रे यादृशाञ्जनयिष्यसि

dāruṇāyāṃ tu velāyāṃ yasmāt tvaṃ mām upasthitā
śṛṇu tasmāt sutān bhadre yādṛśāñ janayiṣyasi

दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान्
प्रसविष्यसि सुश्रोणि राक्षसान्क्रूरकर्मणः

dāruṇān dāruṇākārān dāruṇābhijanapriyān
prasaviṣyasi suśroṇi rākṣasān krūrakarmaṇaḥ

सा तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रणिपत्याब्रवीद्वचः
भगवन्नेदृशाः पुत्रास्त्वत्तोऽर्हा ब्रह्मयोनितः

sā tu tad vacanaṃ śrutvā praṇipatyābravīd vacaḥ
bhagavan nedṛśāḥ putrās tvatto 'rhā brahmayonitaḥ

अथाब्रवीन्मुनिस्तत्र पश्चिमो यस्तवात्मजः
मम वंशानुरूपश्च धर्मात्मा च भविष्यति

athābravīn munis tatra paścimo yas tavātmajaḥ
mama vaṃśānurūpaś ca dharmātmā ca bhaviṣyati

एवमुक्ता तु सा कन्या राम कालेन केनचित्
जनयामास बीभत्सं रक्षोरूपं सुदारुणम्

evam uktā tu sā kanyā rāma kālena kena cit
janayām āsa bībhatsaṃ rakṣorūpaṃ sudāruṇam

दशशीर्षं महादंष्ट्रं नीलाञ्जनचयोपमम्
ताम्रौष्ठं विंशतिभुजं महास्यं दीप्तमूर्धजम्

daśaśīrṣaṃ mahādaṃṣṭraṃ nīlāñjanacayopamam
tāmrauṣṭhaṃ viṃśatibhujaṃ mahāsyaṃ dīptamūrdhajam

जातमात्रे ततस्तस्मिन्सज्वालकवलाः शिवाः
क्रव्यादाश्चापसव्यानि मण्डलानि प्रचक्रिरे

jātamātre tatas tasmin sajvālakavalāḥ śivāḥ
kravyādāś cāpasavyāni maṇḍalāni pracakrire

ववर्ष रुधिरं देवो मेघाश्च खरनिस्वनाः
प्रबभौ न च खे सूर्यो महोल्काश्चापतन्भुवि

vavarṣa rudhiraṃ devo meghāś ca kharanisvanāḥ
prababhau na ca khe sūryo maholkāś cāpatan bhuvi

अथ नामाकरोत्तस्य पितामहसमः पिता
दशशीर्षः प्रसूतोऽयं दशग्रीवो भविष्यति

atha nāmākarot tasya pitāmahasamaḥ pitā
daśaśīrṣaḥ prasūto 'yaṃ daśagrīvo bhaviṣyati

तस्य त्वनन्तरं जातः कुम्भकर्णो महाबलः
प्रमाणाद्यस्य विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते

tasya tv anantaraṃ jātaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ
pramāṇād yasya vipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate

ततः शूर्पणखा नाम संजज्ञे विकृतानना
विभीषणश्च धर्मात्मा कैकस्याः पश्चिमः सुतः

tataḥ śūrpaṇakhā nāma saṃjajñe vikṛtānanā
vibhīṣaṇaś ca dharmātmā kaikasyāḥ paścimaḥ sutaḥ

ते तु तत्र महारण्ये ववृधुः सुमहौजसः
तेषां क्रूरो दशग्रीवो लोकोद्वेगकरोऽभवत्

te tu tatra mahāraṇye vavṛdhuḥ sumahaujasaḥ
teṣāṃ krūro daśagrīvo lokodvegakaro 'bhavat

कुम्भकर्णः प्रमत्तस्तु महर्षीन्धर्मसंश्रितान्
त्रैलोक्यं त्रासयन्दुष्टो भक्षयन्विचचार ह

kumbhakarṇaḥ pramattas tu maharṣīn dharmasaṃśritān
trailokyaṃ trāsayan duṣṭo bhakṣayan vicacāra ha

विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपथे स्थितः
स्वाध्यायनियताहार उवास नियतेन्द्रियः

vibhīṣaṇas tu dharmātmā nityaṃ dharmapathe sthitaḥ
svādhyāyaniyatāhāra uvāsa niyatendriyaḥ

अथ वित्तेश्वरो देवस्तत्र कालेन केनचित्
आगच्छत्पितरं द्रष्टुं पुष्पकेण महौजसं

atha vitteśvaro devas tatra kālena kena cit
āgacchat pitaraṃ draṣṭuṃ puṣpakeṇa mahaujasaṃ

तं दृष्ट्वा कैकसी तत्र ज्वलन्तमिव तेजसा
आस्थाय राक्षसीं बुद्धिं दशग्रीवमुवाच ह

taṃ dṛṣṭvā kaikasī tatra jvalantam iva tejasā
āsthāya rākṣasīṃ buddhiṃ daśagrīvam uvāca ha

पुत्र वैश्रवणं पश्य भ्रातरं तेजसा वृतम्
भ्रातृभावे समे चापि पश्यात्मानं त्वमीदृशम्

putra vaiśravaṇaṃ paśya bhrātaraṃ tejasā vṛtam
bhrātṛbhāve same cāpi paśyātmānaṃ tvam īdṛśam

दशग्रीव तथा यत्नं कुरुष्वामितविक्रम
यथा भवसि मे पुत्र शीघ्रं वैश्वरणोपमः

daśagrīva tathā yatnaṃ kuruṣvāmitavikrama
yathā bhavasi me putra śīghraṃ vaiśvaraṇopamaḥ

मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्
अमर्षमतुलं लेभे प्रतिज्ञां चाकरोत्तदा

mātus tad vacanaṃ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān
amarṣam atulaṃ lebhe pratijñāṃ cākarot tadā

सत्यं ते प्रतिजानामि तुल्यो भ्रात्राधिकोऽपि वा
भविष्याम्यचिरान्मातः संतापं त्यज हृद्गतम्

satyaṃ te pratijānāmi tulyo bhrātrādhiko 'pi vā
bhaviṣyāmy acirān mātaḥ saṃtāpaṃ tyaja hṛdgatam

ततः क्रोधेन तेनैव दशग्रीवः सहानुजः
प्राप्स्यामि तपसा काममिति कृत्वाध्यवस्य च
आगच्छदात्मसिद्ध्यर्थं गोकर्णस्याश्रमं शुभम्

tataḥ krodhena tenaiva daśagrīvaḥ sahānujaḥ
prāpsyāmi tapasā kāmam iti kṛtvādhyavasya ca
āgacchad ātmasiddhyarthaṃ gokarṇasyāśramaṃ śubham