Uttara Kanda, sarga 13

अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित्
निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी

atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kena cit
nidrā samabhavat tīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī

ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः
निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम्

tato bhrātaram āsīnaṃ kumbhakarṇo 'bravīd vacaḥ
nidrā māṃ bādhate rājan kārayasva mamālayam

विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत्
अकुर्वन्कुम्भकर्णस्य कैलाससममालयम्

viniyuktās tato rājñā śilpino viśvakarmavat
akurvan kumbhakarṇasya kailāsasamam ālayam

विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम्
दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे

vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇam āyatam
darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire

स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम्
वैदूर्यकृतशोभं च किङ्किणीजालकं तथा

sphāṭikaiḥ kāñcanaiś citraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam
vaidūryakṛtaśobhaṃ ca kiṅkiṇījālakaṃ tathā

दन्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम्
सर्वर्तुसुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव

dantatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam
sarvartusukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhām iva

तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो निशाचरः
बहून्यब्दसहस्राणि शयानो नावबुध्यते

tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo niśācaraḥ
bahūny abdasahasrāṇi śayāno nāvabudhyate

निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः
देवर्षियक्षगन्धर्वान्बाधते स्म स नित्यशः

nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ
devarṣiyakṣagandharvān bādhate sma sa nityaśaḥ

उद्यानानि विचित्राणि नन्दनादीनि यानि च
तानि गत्वा सुसंक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः

udyānāni vicitrāṇi nandanādīni yāni ca
tāni gatvā susaṃkruddho bhinatti sma daśānanaḥ

नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन्
नगान्वज्र इव सृष्टो विध्वंसयति नित्यशः

nadīṃ gaja iva krīḍan vṛkṣān vāyur iva kṣipan
nagān vajra iva sṛṣṭo vidhvaṃsayati nityaśaḥ

तथा वृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः
कुलानुरूपं धर्मज्ञ वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः

tathā vṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ
kulānurūpaṃ dharmajña vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ

सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्वरणस्तदा
लङ्कां संप्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम्

saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśvaraṇas tadā
laṅkāṃ saṃpreṣayām āsa daśagrīvasya vai hitam

स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम्
मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति

sa gatvā nagarīṃ laṅkām āsasāda vibhīṣaṇam
mānitas tena dharmeṇa pṛṣṭaś cāgamanaṃ prati

पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनपि च बान्धवान्
सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम्

pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīn api ca bāndhavān
sabhāyāṃ darśayām āsa tam āsīnaṃ daśānanam

स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा
जयेन चाभिसंपूज्य तूष्णीमासीन्मुहूर्तकम्

sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā
jayena cābhisaṃpūjya tūṣṇīm āsīn muhūrtakam

तस्योपनीते पर्यङ्के वरास्तरणसंवृते
उपविश्य दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत्

tasyopanīte paryaṅke varāstaraṇasaṃvṛte
upaviśya daśagrīvaṃ dūto vākyam athābravīt

राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत्
उभयोः सदृशं सौम्य वृत्तस्य च कुलस्य च

rājan vadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yad abravīt
ubhayoḥ sadṛśaṃ saumya vṛttasya ca kulasya ca

साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसंग्रहः
साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते

sādhu paryāptam etāvat kṛtaś cāritrasaṃgrahaḥ
sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate

दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः
देवानां तु समुद्योगस्त्वत्तो राजञ्श्रुतश्च मे

dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnam ṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ
devānāṃ tu samudyogas tvatto rājañ śrutaś ca me

निराकृतश्च बहुशस्त्वयाहं राक्षसाधिप
अपराद्धा हि बाल्याच्च रक्षणीयाः स्वबान्धवाः

nirākṛtaś ca bahuśas tvayāhaṃ rākṣasādhipa
aparāddhā hi bālyāc ca rakṣaṇīyāḥ svabāndhavāḥ

अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम्
रौद्रं व्रतं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः

ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmam upāsitum
raudraṃ vrataṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ

तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्योमया प्रभुः
सव्यं चक्षुर्मया चैव तत्र देव्यां निपातितम्

tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyomayā prabhuḥ
savyaṃ cakṣur mayā caiva tatra devyāṃ nipātitam

का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना
रूपं ह्यनुपमं कृत्वा तत्र क्रीडति पार्वती

kā nv iyaṃ syād iti śubhā na khalv anyena hetunā
rūpaṃ hy anupamaṃ kṛtvā tatra krīḍati pārvatī

ततो देव्याः प्रभावेन दग्धं सव्यं ममेक्षणम्
रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गलत्वमुपागतम्

tato devyāḥ prabhāvena dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam
reṇudhvastam iva jyotiḥ piṅgalatvam upāgatam

ततोऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम्
पूर्णं वर्षशतान्यष्टौ समवाप महाव्रतम्

tato 'ham anyad vistīrṇaṃ gatvā tasya gires taṭam
pūrṇaṃ varṣaśatāny aṣṭau samavāpa mahāvratam

समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः
प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः

samāpte niyame tasmiṃs tatra devo maheśvaraḥ
prītaḥ prītena manasā prāha vākyam idaṃ prabhuḥ

प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसानेन सुव्रत
मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप

prīto 'smi tava dharmajña tapasānena suvrata
mayā caitad vrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa

तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेद्व्रतमीदृशम्
व्रतं सुदुश्चरं ह्येतन्मयैवोत्पादितं पुरा

tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaś cared vratam īdṛśam
vrataṃ suduścaraṃ hy etan mayaivotpāditaṃ purā

तत्सखित्वं मया सार्धं रोचयस्व धनेश्वर
तपसा निर्जितत्वाद्धि सखा भव ममानघ

tat sakhitvaṃ mayā sārdhaṃ rocayasva dhaneśvara
tapasā nirjitatvād dhi sakhā bhava mamānagha

देव्या दग्धं प्रभावेन यच्च साव्यं तवेक्षणम्
एकाक्षि पिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम्

devyā dagdhaṃ prabhāvena yac ca sāvyaṃ tavekṣaṇam
ekākṣi piṅgalety eva nāma sthāsyati śāśvatam

एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शंकरात्
आगम्य च श्रुतोऽयं मे तव पापविनिश्चयः

evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṃkarāt
āgamya ca śruto 'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ

तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषण
चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसंघैः सुरैस्तव

tadadharmiṣṭhasaṃyogān nivarta kuladūṣaṇa
cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṃghaiḥ surais tava

एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः
हस्तान्दन्तांश संपीड्य वाक्यमेतदुवाच ह

evam ukto daśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ
hastān dantāṃś a saṃpīḍya vākyam etad uvāca ha

विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यत्त्वं प्रभाषसे
नैव त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि प्रेषितः

vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yat tvaṃ prabhāṣase
naiva tvam asi naivāsau bhrātrā yenāsi preṣitaḥ

हितं न स ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः
महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयसे किल

hitaṃ na sa mamaitad dhi bravīti dhanarakṣakaḥ
maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayase kila

न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो ममायमिति मन्यते
तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः

na hantavyo gurur jyeṣṭho mamāyam iti manyate
tasya tv idānīṃ śrutvā me vākyam eṣā kṛtā matiḥ

त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः
एतन्मुहूर्तमेषोऽहं तस्यैकस्य कृते च वै
चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम्

trīm̐l lokān api jeṣyāmi bāhuvīryam upāśritaḥ
etan muhūrtam eṣo 'haṃ tasyaikasya kṛte ca vai
caturo lokapālāṃs tān nayiṣyāmi yamakṣayam

एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान्
ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम्

evam uktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān
dadau bhakṣayituṃ hy enaṃ rākṣasānāṃ durātmanām

ततः कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः
त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ तत्र धनेश्वरः

tataḥ kṛtasvastyayano ratham āruhya rāvaṇaḥ
trailokyavijayākāṅkṣī yayau tatra dhaneśvaraḥ