Uttara Kanda, sarga 22

स तु तस्य महानादं श्रुत्वा वैवस्वतो यमः
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च संक्षयम्

sa tu tasya mahānādaṃ śrutvā vaivasvato yamaḥ
śatruṃ vijayinaṃ mene svabalasya ca saṃkṣayam

स तु योधान्हतान्मत्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणः
अब्रवीत्त्वरितं सूतं रथः समुपनीयताम्

sa tu yodhān hatān matvā krodhaparyākulekṣaṇaḥ
abravīt tvaritaṃ sūtaṃ rathaḥ samupanīyatām

तस्य सूतो रथं दिव्यमुपस्थाप्य महास्वनम्
स्थितः स च महातेजा आरुरोह महारथम्

tasya sūto rathaṃ divyam upasthāpya mahāsvanam
sthitaḥ sa ca mahātejā āruroha mahāratham

पाशमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतो स्थितः
येन संक्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

pāśamudgarahastaś ca mṛtyus tasyāgrato sthitaḥ
yena saṃkṣipyate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

कालदण्डश्च पार्श्वस्थो मूर्तिमान्स्यन्दने स्थितः
यमप्रहरणं दिव्यं प्रज्वलन्निव तेजसा

kāladaṇḍaś ca pārśvastho mūrtimān syandane sthitaḥ
yamapraharaṇaṃ divyaṃ prajvalann iva tejasā

ततो लोकास्त्रयस्त्रस्ताः कम्पन्ते च दिवौकसः
कालं क्रुद्धं तदा दृष्ट्वा लोकत्रयभयावहम्

tato lokās trayas trastāḥ kampante ca divaukasaḥ
kālaṃ kruddhaṃ tadā dṛṣṭvā lokatrayabhayāvaham

दृष्ट्वा तु ते तं विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम्
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम्

dṛṣṭvā tu te taṃ vikṛtaṃ rathaṃ mṛtyusamanvitam
sacivā rākṣasendrasya sarvalokabhayāvaham

लघुसत्त्वतया सर्वे नष्टसंज्ञा भयार्दिताः
नात्र योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा विप्रदुद्रुवुः

laghusattvatayā sarve naṣṭasaṃjñā bhayārditāḥ
nātra yoddhuṃ samarthāḥ sma ity uktvā vipradudruvuḥ

स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम्
नाक्षुभ्यत तदा रक्षो व्यथा चैवास्य नाभवत्

sa tu taṃ tādṛśaṃ dṛṣṭvā rathaṃ lokabhayāvaham
nākṣubhyata tadā rakṣo vyathā caivāsya nābhavat

स तु रावणमासाद्य विसृजञ्शक्तितोमरान्
यमो मर्माणि संक्रुद्धो राक्षसस्य न्यकृन्तत

sa tu rāvaṇam āsādya visṛjañ śaktitomarān
yamo marmāṇi saṃkruddho rākṣasasya nyakṛntata

रावणस्तु स्थितः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह
तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः

rāvaṇas tu sthitaḥ svasthaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha
tasmin vaivasvatarathe toyavarṣam ivāmbudaḥ

ततो महाशक्तिशतैः पात्यमानैर्महोरसि
प्रतिकर्तुं स नाशक्नोद्राक्षसः शल्यपीडितः

tato mahāśaktiśataiḥ pātyamānair mahorasi
pratikartuṃ sa nāśaknod rākṣasaḥ śalyapīḍitaḥ

नानाप्रहरणैरेवं यमेनामित्रकर्शिना
सप्तरात्रं कृते संख्ये न भग्नो विजितोऽपि वा

nānāpraharaṇair evaṃ yamenāmitrakarśinā
saptarātraṃ kṛte saṃkhye na bhagno vijito 'pi vā

ततोऽभवत्पुनर्युद्धं यमराक्षसयोस्तदा
विजयाकाङ्क्षिणोस्तत्र समरेष्वनिवर्तिनोः

tato 'bhavat punar yuddhaṃ yamarākṣasayos tadā
vijayākāṅkṣiṇos tatra samareṣv anivartinoḥ

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः
प्रजापतिं पुरस्कृत्य ददृशुस्तद्रणाजिरम्

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ
prajāpatiṃ puraskṛtya dadṛśus tad raṇājiram

संवर्त इव लोकानामभवद्युध्यतोस्तयोः
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च

saṃvarta iva lokānām abhavad yudhyatos tayoḥ
rākṣasānāṃ ca mukhyasya pretānām īśvarasya ca

राक्षसेन्द्रस्ततः क्रुद्धश्चापमायम्य संयुगे
निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणान्मुमोच ह

rākṣasendras tataḥ kruddhaś cāpam āyamya saṃyuge
nirantaram ivākāśaṃ kurvan bāṇān mumoca ha

मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरर्दयत्
यमं शरसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत्

mṛtyuṃ caturbhir viśikhaiḥ sūtaṃ saptabhir ardayat
yamaṃ śarasahasreṇa śīghraṃ marmasv atāḍayat

ततः क्रुद्धस्य सहसा यमस्याभिविनिःसृतः
ज्वालामालो विनिश्वासो वदनात्क्रोधपावकः

tataḥ kruddhasya sahasā yamasyābhiviniḥsṛtaḥ
jvālāmālo viniśvāso vadanāt krodhapāvakaḥ

ततोऽपश्यंस्तदाश्चर्यं देवदानवराक्षसाः
क्रोधजं पावकं दीप्तं दिधक्षन्तं रिपोर्बलम्

tato 'paśyaṃs tadāścaryaṃ devadānavarākṣasāḥ
krodhajaṃ pāvakaṃ dīptaṃ didhakṣantaṃ ripor balam

मृत्युस्तु परमक्रुद्धो वैवस्वतमथाब्रवीत्
मुञ्च मां देव शीघ्रं त्वं निहन्मि समरे रिपुम्

mṛtyus tu paramakruddho vaivasvatam athābravīt
muñca māṃ deva śīghraṃ tvaṃ nihanmi samare ripum

नरकः शम्बरो वृत्रः शम्भुः कार्तस्वरो बली
नमुचिर्विरोचनश्चैव तावुभौ मधुकैटभौ

narakaḥ śambaro vṛtraḥ śambhuḥ kārtasvaro balī
namucir virocanaś caiva tāv ubhau madhukaiṭabhau

एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः
विनिपन्ना मया दृष्टाः का चिन्तास्मिन्निशाचरे

ete cānye ca bahavo balavanto durāsadāḥ
vinipannā mayā dṛṣṭāḥ kā cintāsmin niśācare

मुञ्च मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम्
न हि कश्चिन्मया दृष्टो मुहूर्तमपि जीवति

muñca māṃ sādhu dharmajña yāvad enaṃ nihanmy aham
na hi kaś cin mayā dṛṣṭo muhūrtam api jīvati

बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः
संस्पृष्टो हि मया कश्चिन्न जीवेदिति निश्चयः

balaṃ mama na khalv etan maryādaiṣā nisargataḥ
saṃspṛṣṭo hi mayā kaś cin na jīved iti niścayaḥ

एतत्तु वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान्
अब्रवीत्तत्र तं मृत्युमयमेनं निहन्म्यहम्

etat tu vacanaṃ śrutvā dharmarājaḥ pratāpavān
abravīt tatra taṃ mṛtyumayam enaṃ nihanmy aham

ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः
कालदण्डममोघं तं तोलयामास पाणिना

tataḥ saṃraktanayanaḥ kruddho vaivasvataḥ prabhuḥ
kāladaṇḍam amoghaṃ taṃ tolayām āsa pāṇinā

यस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः
पावकस्पर्शसंकाशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः

yasya pārśveṣu niśchidrāḥ kālapāśāḥ pratiṣṭhitāḥ
pāvakasparśasaṃkāśo mudgaro mūrtimān sthitaḥ

दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामुपरुध्यति
किं पुनस्ताडनाद्वापि पीडनाद्वापि देहिनः

darśanād eva yaḥ prāṇān prāṇinām uparudhyati
kiṃ punas tāḍanād vāpi pīḍanād vāpi dehinaḥ

स ज्वालापरिवारस्तु पिबन्निव निशाचरम्
करस्पृष्टो बलवता दण्डः क्रुद्धः सुदारुणः

sa jvālāparivāras tu pibann iva niśācaram
karaspṛṣṭo balavatā daṇḍaḥ kruddhaḥ sudāruṇaḥ

ततो विदुद्रुवुः सर्वे सत्त्वास्तस्माद्रणाजिरात्
सुराश्च क्षुभिता दृष्ट्वा कालदण्डोद्यतं यमम्

tato vidudruvuḥ sarve sattvās tasmād raṇājirāt
surāś ca kṣubhitā dṛṣṭvā kāladaṇḍodyataṃ yamam

तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु दण्डमुद्यम्य रावणम्
यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत्

tasmin prahartukāme tu daṇḍam udyamya rāvaṇam
yamaṃ pitāmahaḥ sākṣād darśayitvedam abravīt

वैवस्वत महाबाहो न खल्वतुलविक्रम
प्रहर्तव्यं त्वयैतेन दण्डेनास्मिन्निशाचरे

vaivasvata mahābāho na khalv atulavikrama
prahartavyaṃ tvayaitena daṇḍenāsmin niśācare

वरः खलु मया दत्तस्तस्य त्रिदशपुंगव
तत्त्वया नानृतं कार्यं यन्मया व्याहृतं वचः

varaḥ khalu mayā dattas tasya tridaśapuṃgava
tat tvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yan mayā vyāhṛtaṃ vacaḥ

अमोघो ह्येष सर्वासां प्रजानां विनिपातने
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः

amogho hy eṣa sarvāsāṃ prajānāṃ vinipātane
kāladaṇḍo mayā sṛṣṭaḥ pūrvaṃ mṛtyupuraskṛtaḥ

तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो राक्षसमूर्धनि
न ह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति

tan na khalv eṣa te saumya pātyo rākṣasamūrdhani
na hy asmin patite kaś cin muhūrtam api jīvati

यदि ह्यस्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः
म्रियेत वा दशग्रीवस्तथाप्युभयतोऽनृतम्

yadi hy asmin nipatite na mriyetaiṣa rākṣasaḥ
mriyeta vā daśagrīvas tathāpy ubhayato 'nṛtam

राक्षसेन्द्रान्नियच्छाद्य दण्डमेनं वधोद्यतम्
सत्यं मम कुरुष्वेदं लोकांस्त्वं समवेक्ष्य च

rākṣasendrān niyacchādya daṇḍam enaṃ vadhodyatam
satyaṃ mama kuruṣvedaṃ lokāṃs tvaṃ samavekṣya ca

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्भवान्हि नः

evam uktas tu dharmātmā pratyuvāca yamas tadā
eṣa vyāvartito daṇḍaḥ prabhaviṣṇur bhavān hi naḥ

किं त्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि
यन्मया यन्न हन्तव्यो राक्षसो वरदर्पितः

kiṃ tv idānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ raṇagatena hi
yan mayā yan na hantavyo rākṣaso varadarpitaḥ

एष तस्मात्प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत

eṣa tasmāt praṇaśyāmi darśanād asya rakṣasaḥ
ity uktvā sarathaḥ sāśvas tatraivāntaradhīyata

दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः
पुष्पकेण तु संहृष्टो निष्क्रान्तो यमसादनात्

daśagrīvas tu taṃ jitvā nāma viśrāvya cātmanaḥ
puṣpakeṇa tu saṃhṛṣṭo niṣkrānto yamasādanāt

ततो वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः

tato vaivasvato devaiḥ saha brahmapurogamaiḥ
jagāma tridivaṃ hṛṣṭo nāradaś ca mahāmuniḥ