Uttara Kanda, sarga 23

स तु जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुंगवम्
रावणस्तु जयश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह

sa tu jitvā daśagrīvo yamaṃ tridaśapuṃgavam
rāvaṇas tu jayaślāghī svasahāyān dadarśa ha

जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रवणेन ह

jayena vardhayitvā ca mārīcapramukhās tataḥ
puṣpakaṃ bhejire sarve sāntvitā ravaṇena ha

ततो रसातलं हृष्टः प्रविष्टः पयसो निधिम्
दैत्योरग गणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम्

tato rasātalaṃ hṛṣṭaḥ praviṣṭaḥ payaso nidhim
daityoraga gaṇādhyuṣṭaṃ varuṇena surakṣitam

स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम्
स्थाप्य नागान्वशे कृत्वा ययौ मणिमतीं पुरीम्

sa tu bhogavatīṃ gatvā purīṃ vāsukipālitām
sthāpya nāgān vaśe kṛtvā yayau maṇimatīṃ purīm

निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन्
राक्षसस्तान्समासाद्य युद्धेन समुपाह्वयत्

nivātakavacās tatra daityā labdhavarā vasan
rākṣasas tān samāsādya yuddhena samupāhvayat

ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः
नानाप्रहरणास्तत्र प्रयुद्धा युद्धदुर्मदाः

te tu sarve suvikrāntā daiteyā balaśālinaḥ
nānāpraharaṇās tatra prayuddhā yuddhadurmadāḥ

तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः
न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयोऽपि वा

teṣāṃ tu yudhyamānānāṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ
na cānyatarayos tatra vijayo vā kṣayo 'pi vā

ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः

tataḥ pitāmahas tatra trailokyagatir avyayaḥ
ājagāma drutaṃ devo vimānavaram āsthitaḥ

निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत्
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत्

nivātakavacānāṃ tu nivārya raṇakarma tat
vṛddhaḥ pitāmaho vākyam uvāca viditārthavat

न ह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः
न भवन्तः क्षयं नेतुं शक्याः सेन्द्रैः सुरासुरैः

na hy ayaṃ rāvaṇo yuddhe śakyo jetuṃ surāsuraiḥ
na bhavantaḥ kṣayaṃ netuṃ śakyāḥ sendraiḥ surāsuraiḥ

राक्षसस्य सखित्वं वै भवद्भिः सह रोचते
अविभक्ता हि सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः

rākṣasasya sakhitvaṃ vai bhavadbhiḥ saha rocate
avibhaktā hi sarvārthāḥ suhṛdāṃ nātra saṃśayaḥ

ततोऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा

tato 'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ kṛtavāṃs tatra rāvaṇaḥ
nivātakavacaiḥ sārdhaṃ prītimān abhavat tadā

अर्चितस्तैर्यथान्यायं संवत्सरसुखोषितः
स्वपुरान्निर्विशेषं च पूजां प्राप्तो दशाननः

arcitas tair yathānyāyaṃ saṃvatsarasukhoṣitaḥ
svapurān nirviśeṣaṃ ca pūjāṃ prāpto daśānanaḥ

स तूपधार्य मायानां शतमेकोनमात्मवान्
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी स बभ्राम रसातलम्

sa tūpadhārya māyānāṃ śatam ekonam ātmavān
salilendrapurānveṣī sa babhrāma rasātalam

ततोऽश्मनगरं नाम कालकेयाभिरक्षितम्
तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम्

tato 'śmanagaraṃ nāma kālakeyābhirakṣitam
taṃ vijitya muhūrtena jaghne daityāṃś catuḥśatam

ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव संस्थितम्
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः

tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsam iva saṃsthitam
varuṇasyālayaṃ divyam apaśyad rākṣasādhipaḥ

क्षरन्तीं च पयो नित्यं सुरभिं गामवस्थिताम्
यस्याः पयोविनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः

kṣarantīṃ ca payo nityaṃ surabhiṃ gām avasthitām
yasyāḥ payoviniṣyandāt kṣīrodo nāma sāgaraḥ

यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिः प्रजाहितः
यं समासाद्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः
अमृतं यत्र चोत्पन्नं सुरा चापि सुराशिनाम्

yasmāc candraḥ prabhavati śītaraśmiḥ prajāhitaḥ
yaṃ samāsādya jīvanti phenapāḥ paramarṣayaḥ
amṛtaṃ yatra cotpannaṃ surā cāpi surāśinām

यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम्
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः

yāṃ bruvanti narā loke surabhiṃ nāma nāmataḥ
pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā rāvaṇaḥ paramādbhutām
praviveśa mahāghoraṃ guptaṃ bahuvidhair balaiḥ

ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा
नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम्

tato dhārāśatākīrṇaṃ śāradābhranibhaṃ tadā
nityaprahṛṣṭaṃ dadṛśe varuṇasya gṛhottamam

ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः
अब्रवीत्क्व गतो यो वो राजा शीघ्रं निवेद्यताम्

tato hatvā balādhyakṣān samare taiś ca tāḍitaḥ
abravīt kva gato yo vo rājā śīghraṃ nivedyatām

युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम्
वद वा न भयं तेऽस्ति निर्जितोऽस्मीति साञ्जलिः

yuddhārthī rāvaṇaḥ prāptas tasya yuddhaṃ pradīyatām
vada vā na bhayaṃ te 'sti nirjito 'smīti sāñjaliḥ

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च

etasminn antare kruddhā varuṇasya mahātmanaḥ
putrāḥ pautrāś ca niṣkrāman gauś ca puṣkara eva ca

ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः
युक्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्करवर्चसः

te tu vīryaguṇopetā balaiḥ parivṛtāḥ svakaiḥ
yuktvā rathān kāmagamān udyadbhāskaravarcasaḥ

ततो युद्धं समभवद्दारुणं लोमहर्षणम्
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च रक्षसः

tato yuddhaṃ samabhavad dāruṇaṃ lomaharṣaṇam
salilendrasya putrāṇāṃ rāvaṇasya ca rakṣasaḥ

अमात्यैस्तु महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः
वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम्

amātyais tu mahāvīryair daśagrīvasya rakṣasaḥ
vāruṇaṃ tad balaṃ kṛtsnaṃ kṣaṇena vinipātitam

समीक्ष्य स्वबलं संख्ये वरुणस्या सुतास्तदा
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः

samīkṣya svabalaṃ saṃkhye varuṇasyā sutās tadā
arditāḥ śarajālena nivṛttā raṇakarmaṇaḥ

महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः

mahītalagatās te tu rāvaṇaṃ dṛśya puṣpake
ākāśam āśu viviśuḥ syandanaiḥ śīghragāmibhiḥ

महदासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत्
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव

mahad āsīt tatas teṣāṃ tulyaṃ sthānam avāpya tat
ākāśayuddhaṃ tumulaṃ devadānavayor iva

ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसंनिभैः
विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर्विविधान्रवान्

tatas te rāvaṇaṃ yuddhe śaraiḥ pāvakasaṃnibhaiḥ
vimukhīkṛtya saṃhṛṣṭā vinedur vividhān ravān

ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम्
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत्

tato mahodaraḥ kruddho rājānaṃ dṛśya dharṣitam
tyaktvā mṛtyubhayaṃ vīro yuddhakāṅkṣī vyalokayat

तेन तेषां हया ये च कामगाः पवनोपमाः
महोदरेण गदया हतास्ते प्रययुः क्षितिम्

tena teṣāṃ hayā ye ca kāmagāḥ pavanopamāḥ
mahodareṇa gadayā hatās te prayayuḥ kṣitim

तेषां वरुणसूनूनां हत्वा योधान्हयांश्च तान्
मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान्

teṣāṃ varuṇasūnūnāṃ hatvā yodhān hayāṃś ca tān
mumocāśu mahānādaṃ virathān prekṣya tān sthitān

ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्वरैः
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले

te tu teṣāṃ rathāḥ sāśvāḥ saha sārathibhir varaiḥ
mahodareṇa nihatāḥ patitāḥ pṛthivītale

ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः

te tu tyaktvā rathān putrā varuṇasya mahātmanaḥ
ākāśe viṣṭhitāḥ śūrāḥ svaprabhāvān na vivyathuḥ

धनूंषि कृत्वा सज्यानि विनिर्भिद्य महोदरम्
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन्

dhanūṃṣi kṛtvā sajyāni vinirbhidya mahodaram
rāvaṇaṃ samare kruddhāḥ sahitāḥ samabhidravan

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव विष्ठितः
शरवर्षं महावेगं तेषां मर्मस्वपातयत्

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ kālāgnir iva viṣṭhitaḥ
śaravarṣaṃ mahāvegaṃ teṣāṃ marmasv apātayat

मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च
पट्टसांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा
पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः

musalāni vicitrāṇi tato bhallaśatāni ca
paṭṭasāṃś caiva śaktīś ca śataghnīs tomarāṃs tathā
pātayām āsa durdharṣas teṣām upari viṣṭhitaḥ

अथ विद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः

atha viddhās tu te vīrā viniṣpetuḥ padātayaḥ

ततो रक्षो महानादं मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान्
नानाप्रहरणैर्घोरैर्धारापातैरिवाम्बुदः

tato rakṣo mahānādaṃ muktvā hanti sma vāruṇān
nānāpraharaṇair ghorair dhārāpātair ivāmbudaḥ

ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले
रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः

tatas te vimukhāḥ sarve patitā dharaṇītale
raṇāt svapuruṣaiḥ śīghraṃ gṛhāṇy eva praveśitāḥ

तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम्
रावणं चाब्रवीन्मन्त्री प्रभासो नाम वारुणः

tān abravīt tato rakṣo varuṇāya nivedyatām
rāvaṇaṃ cābravīn mantrī prabhāso nāma vāruṇaḥ

गतः खलु महातेजा ब्रह्मलोकं जलेश्वरः
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि

gataḥ khalu mahātejā brahmalokaṃ jaleśvaraḥ
gāndharvaṃ varuṇaḥ śrotuṃ yaṃ tvam āhvayase yudhi

तत्किं तव वृथा वीर परिश्राम्य गते नृपे
ये तु संनिहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः

tat kiṃ tava vṛthā vīra pariśrāmya gate nṛpe
ye tu saṃnihitā vīrāḥ kumārās te parājitāḥ

राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः
हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात्

rākṣasendras tu tac chrutvā nāma viśrāvya cātmanaḥ
harṣān nādaṃ vimuñcan vai niṣkrānto varuṇālayāt

आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ

āgatas tu pathā yena tenaiva vinivṛtya saḥ
laṅkām abhimukho rakṣo nabhastalagato yayau