Uttara Kanda, sarga 24

निवर्तमानः संहृष्टो रावणः स दुरात्मवान्
जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवगन्धर्वकन्यकाः

nivartamānaḥ saṃhṛṣṭo rāvaṇaḥ sa durātmavān
jahre pathi narendrarṣidevagandharvakanyakāḥ

दर्शनीयां हि यां रक्षः कन्यां स्त्रीं वाथ पश्यति
हत्वा बन्धुजनं तस्या विमाने संन्यवेशयत्

darśanīyāṃ hi yāṃ rakṣaḥ kanyāṃ strīṃ vātha paśyati
hatvā bandhujanaṃ tasyā vimāne saṃnyaveśayat

तत्र पन्नगयक्षाणां मानुषाणां च रक्षसाम्
दैत्यानां दानवानां च कन्या जग्राह रावणः

tatra pannagayakṣāṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca rakṣasām
daityānāṃ dānavānāṃ ca kanyā jagrāha rāvaṇaḥ

दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः
शोकायत्तास्तरुण्यश्च समस्ता स्तननम्रिताः

dīrghakeśyaḥ sucārvaṅgyaḥ pūrṇacandranibhānanāḥ
śokāyattās taruṇyaś ca samastā stananamritāḥ

तुल्यमग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभयसंभवम्
प्रवेपमाना दुःखार्ता मुमुचुर्बाष्पजं जलम्

tulyam agnyarciṣāṃ tatra śokāgnibhayasaṃbhavam
pravepamānā duḥkhārtā mumucur bāṣpajaṃ jalam

तासां निश्वसमानानां निश्वसैः संप्रदीपितम्
अग्निहोत्रमिवाभाति संनिरुद्धाग्निपुष्पकम्

tāsāṃ niśvasamānānāṃ niśvasaiḥ saṃpradīpitam
agnihotram ivābhāti saṃniruddhāgnipuṣpakam

काचिद्दध्यौ सुदुःखार्ता हन्यादपि हि मामयम्
स्मृत्वा मातॄः पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्वै श्वशुरानपि
दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः

kā cid dadhyau suduḥkhārtā hanyād api hi mām ayam
smṛtvā mātṝḥ pitṝn bhrātṝn putrān vai śvaśurān api
duḥkhaśokasamāviṣṭā vilepuḥ sahitāḥ striyaḥ

कथं नु खलु मे पुत्रः करिष्यति मया विना
कथं माता कथं भ्राता निमग्नाः शोकसागरे

kathaṃ nu khalu me putraḥ kariṣyati mayā vinā
kathaṃ mātā kathaṃ bhrātā nimagnāḥ śokasāgare

हा कथं नु करिष्यामि भर्तारं दैवतं विना
मृत्यो प्रसीद याचे त्वां नय मां यमसादनम्

hā kathaṃ nu kariṣyāmi bhartāraṃ daivataṃ vinā
mṛtyo prasīda yāce tvāṃ naya māṃ yamasādanam

किं नु मे दुष्कृतं कर्म कृतं देहान्तरे पुरा
ततोऽस्मि धर्षितानेन पतिता शोकसागरे

kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma kṛtaṃ dehāntare purā
tato 'smi dharṣitānena patitā śokasāgare

न खल्विदानीं पश्यामि दुःखस्यान्तमिहात्मनः
अहो धिन्मानुषाँल्लोकान्नास्ति खल्वधमः परः

na khalv idānīṃ paśyāmi duḥkhasyāntam ihātmanaḥ
aho dhin mānuṣām̐l lokān nāsti khalv adhamaḥ paraḥ

यद्दुर्बला बलवता बान्धवा रावणेन मे
उदितेनैव सूर्येण तारका इव नाशिताः

yad durbalā balavatā bāndhavā rāvaṇena me
uditenaiva sūryeṇa tārakā iva nāśitāḥ

अहो सुबलवद्रक्षो वधोपायेषु रज्यते
अहो दुर्वृत्तमात्मानं स्वयमेव न बुध्यते

aho subalavad rakṣo vadhopāyeṣu rajyate
aho durvṛttam ātmānaṃ svayam eva na budhyate

सर्वथा सदृशस्तावद्विक्रमोऽस्य दुरात्मनः
इदं त्वसदृशं कर्म परदाराभिमर्शनम्

sarvathā sadṛśas tāvad vikramo 'sya durātmanaḥ
idaṃ tv asadṛśaṃ karma paradārābhimarśanam

यस्मादेष परख्यासु स्त्रीषु रज्यति दुर्मतिः
तस्माद्धि स्त्रीकृतेनैव वधं प्राप्स्यति रावणः

yasmād eṣa parakhyāsu strīṣu rajyati durmatiḥ
tasmād dhi strīkṛtenaiva vadhaṃ prāpsyati rāvaṇaḥ

शप्तः स्त्रीभिः स तु तदा हततेजाः सुनिष्प्रभ
पतिव्रताभिः साध्वीभिः स्थिताभिः साधुवर्त्मनि

śaptaḥ strībhiḥ sa tu tadā hatatejāḥ suniṣprabha
pativratābhiḥ sādhvībhiḥ sthitābhiḥ sādhuvartmani

एवं विलपमानासु रावणो राक्षसाधिपः
प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः

evaṃ vilapamānāsu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ

ततो राक्षसराजस्य स्वसा परमदुःखिता
पादयोः पतिता तस्य वक्तुमेवोपचक्रमे

tato rākṣasarājasya svasā paramaduḥkhitā
pādayoḥ patitā tasya vaktum evopacakrame

ततः स्वसारमुत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन्
अब्रवीत्किमिदं भद्रे वक्तुमर्हसि मे द्रुतम्

tataḥ svasāram utthāpya rāvaṇaḥ parisāntvayan
abravīt kim idaṃ bhadre vaktum arhasi me drutam

सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी राक्षसी वाक्यमब्रवीत्
हतास्मि विधवा राजंस्त्वया बलवता कृता

sā bāṣpapariruddhākṣī rākṣasī vākyam abravīt
hatāsmi vidhavā rājaṃs tvayā balavatā kṛtā

एते वीर्यात्त्वया राजन्दैत्या विनिहता रणे
कालकेया इति ख्याता महाबलपराक्रमाः

ete vīryāt tvayā rājan daityā vinihatā raṇe
kālakeyā iti khyātā mahābalaparākramāḥ

तत्र मे निहतो भर्ता गरीयाञ्जीवितादपि
स त्वया दयितस्तत्र भ्रात्रा शत्रुसमेन वै

tatra me nihato bhartā garīyāñ jīvitād api
sa tvayā dayitas tatra bhrātrā śatrusamena vai

या त्वयास्मि हता राजन्स्वयमेवेह बन्धुना
दुःखं वैधव्यशब्दं च दत्तं भोक्ष्याम्यहं त्वया

yā tvayāsmi hatā rājan svayam eveha bandhunā
duḥkhaṃ vaidhavyaśabdaṃ ca dattaṃ bhokṣyāmy ahaṃ tvayā

ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता समरेष्वपि
तं निहत्य रणे राजन्स्वयमेव न लज्जसे

nanu nāma tvayā rakṣyo jāmātā samareṣv api
taṃ nihatya raṇe rājan svayam eva na lajjase

एवमुक्तस्तया रक्षो भगिन्या क्रोशमानया
अब्रवीत्सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वमिदं वचः

evam uktas tayā rakṣo bhaginyā krośamānayā
abravīt sāntvayitvā tāṃ sāmapūrvam idaṃ vacaḥ

अलं वत्से विषादेन न भेतव्यं च सर्वशः
मानदानविशेषैस्त्वां तोषयिष्यामि नित्यशः

alaṃ vatse viṣādena na bhetavyaṃ ca sarvaśaḥ
mānadānaviśeṣais tvāṃ toṣayiṣyāmi nityaśaḥ

युद्धे प्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयकाङ्क्षी क्षिपञ्शरान्
नावगच्छामि युद्धेषु स्वान्परान्वाप्यहं शुभे
तेनासौ निहतः संख्ये मया भर्ता तव स्वसः

yuddhe pramatto vyākṣipto jayakāṅkṣī kṣipañ śarān
nāvagacchāmi yuddheṣu svān parān vāpy ahaṃ śubhe
tenāsau nihataḥ saṃkhye mayā bhartā tava svasaḥ

अस्मिन्काले तु यत्प्राप्तं तत्करिष्यामि ते हितम्
भ्रातुरैश्वर्यसंस्थस्य खरस्य भव पार्श्वतः

asmin kāle tu yat prāptaṃ tat kariṣyāmi te hitam
bhrātur aiśvaryasaṃsthasya kharasya bhava pārśvataḥ

चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति
प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महौजसाम्

caturdaśānāṃ bhrātā te sahasrāṇāṃ bhaviṣyati
prabhuḥ prayāṇe dāne ca rākṣasānāṃ mahaujasām

तत्र मातृष्वसुः पुत्रो भ्राता तव खरः प्रभुः
भविष्यति सदा कुर्वन्यद्वक्ष्यसि वचः स्वयम्

tatra mātṛṣvasuḥ putro bhrātā tava kharaḥ prabhuḥ
bhaviṣyati sadā kurvan yad vakṣyasi vacaḥ svayam

शीघ्रं गच्छत्वयं शूरो दण्डकान्परिरक्षितुम्
दूषणोऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः

śīghraṃ gacchatv ayaṃ śūro daṇḍakān parirakṣitum
dūṣaṇo 'sya balādhyakṣo bhaviṣyati mahābalaḥ

स हि शप्तो वनोद्देशः क्रुद्धेनोशनसा पुरा
राक्षसानामयं वासो भविष्यति न संशयः

sa hi śapto vanoddeśaḥ kruddhenośanasā purā
rākṣasānām ayaṃ vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ

एवमुक्त्वा दशग्रीवः सैन्यं तस्यादिदेश ह
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम्

evam uktvā daśagrīvaḥ sainyaṃ tasyādideśa ha
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ kāmarūpiṇām

स तैः सर्वैः परिवृतो राक्षसैर्घोरदर्शनैः
खरः संप्रययौ शीघ्रं दण्डकानकुतोभयः

sa taiḥ sarvaiḥ parivṛto rākṣasair ghoradarśanaiḥ
kharaḥ saṃprayayau śīghraṃ daṇḍakān akutobhayaḥ

स तत्र कारयामास राज्यं निहतकण्टकम्
सा च शूर्पणखा प्रीता न्यवसद्दण्डकावने

sa tatra kārayām āsa rājyaṃ nihatakaṇṭakam
sā ca śūrpaṇakhā prītā nyavasad daṇḍakāvane