Uttara Kanda, sarga 25

स तु दत्त्वा दशग्रीवो वनं घोरं खरस्य तत्
भगिनीं च समाश्वास्य हृष्टः स्वस्थतरोऽभवत्

sa tu dattvā daśagrīvo vanaṃ ghoraṃ kharasya tat
bhaginīṃ ca samāśvāsya hṛṣṭaḥ svasthataro 'bhavat

ततो निकुम्भिला नाम लङ्कायाः काननं महत्
महात्मा राक्षसेन्द्रस्तत्प्रविवेश सहानुगः

tato nikumbhilā nāma laṅkāyāḥ kānanaṃ mahat
mahātmā rākṣasendras tat praviveśa sahānugaḥ

तत्र यूपशताकीर्णं सौम्यचैत्योपशोभितम्
ददर्श विष्ठितं यज्ञं संप्रदीप्तमिव श्रिया

tatra yūpaśatākīrṇaṃ saumyacaityopaśobhitam
dadarśa viṣṭhitaṃ yajñaṃ saṃpradīptam iva śriyā

ततः कृष्णाजिनधरं कमण्डलुशिखाध्वजम्
ददर्श स्वसुतं तत्र मेघनादमरिंदमम्

tataḥ kṛṣṇājinadharaṃ kamaṇḍaluśikhādhvajam
dadarśa svasutaṃ tatra meghanādam ariṃdamam

रक्षःपतिः समासाद्य समाश्लिष्य च बाहुभिः
अब्रवीत्किमिदं वत्स वर्तते तद्ब्रवीहि मे

rakṣaḥpatiḥ samāsādya samāśliṣya ca bāhubhiḥ
abravīt kim idaṃ vatsa vartate tad bravīhi me

उशना त्वब्रवीत्तत्र गुरुर्यज्ञसमृद्धये
रावणं राक्षसश्रेष्ठं द्विजश्रेष्ठो महातपाः

uśanā tv abravīt tatra gurur yajñasamṛddhaye
rāvaṇaṃ rākṣasaśreṣṭhaṃ dvijaśreṣṭho mahātapāḥ

अहमाख्यामि ते राजञ्श्रूयतां सर्वमेव च
यज्ञास्ते सप्त पुत्रेण प्राप्ताः सुबहुविस्तराः

aham ākhyāmi te rājañ śrūyatāṃ sarvam eva ca
yajñās te sapta putreṇa prāptāḥ subahuvistarāḥ

अग्निष्टोमोऽश्वमेधश्च यज्ञो बहुसुवर्णकः
राजसूयस्तथा यज्ञो गोमेधो वैष्णवस्तथा

agniṣṭomo 'śvamedhaś ca yajño bahusuvarṇakaḥ
rājasūyas tathā yajño gomedho vaiṣṇavas tathā

माहेश्वरे प्रवृत्ते तु यज्ञे पुम्भिः सुदुर्लभे
वरांस्ते लब्धवान्पुत्रः साक्षात्पशुपतेरिह

māheśvare pravṛtte tu yajñe pumbhiḥ sudurlabhe
varāṃs te labdhavān putraḥ sākṣāt paśupater iha

कामगं स्यन्दनं दिव्यमन्तरिक्षचरं ध्रुवम्
मायां च तामसीं नाम यया संपद्यते तमः

kāmagaṃ syandanaṃ divyam antarikṣacaraṃ dhruvam
māyāṃ ca tāmasīṃ nāma yayā saṃpadyate tamaḥ

एतया किल संग्रामे मायया राक्षसेश्वर
प्रयुद्धस्य गतिः शक्या न हि ज्ञातुं सुरासुरैः

etayā kila saṃgrāme māyayā rākṣaseśvara
prayuddhasya gatiḥ śakyā na hi jñātuṃ surāsuraiḥ

अक्षयाविषुधी बाणैश्चापं चापि सुदुर्जयम्
अस्त्रं च बलवत्सौम्य शत्रुविध्वंसनं रणे

akṣayāv iṣudhī bāṇaiś cāpaṃ cāpi sudurjayam
astraṃ ca balavat saumya śatruvidhvaṃsanaṃ raṇe

एतान्सर्वान्वराँल्लब्ध्वा पुत्रस्तेऽयं दशानन
अद्य यज्ञसमाप्तौ च त्वत्प्रतीक्षः स्थितो अहम्

etān sarvān varām̐l labdhvā putras te 'yaṃ daśānana
adya yajñasamāptau ca tvatpratīkṣaḥ sthito aham

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवो न शोभनमिदं कृतम्
पूजिताः शत्रवो यस्माद्द्रव्यैरिन्द्रपुरोगमाः

tato 'bravīd daśagrīvo na śobhanam idaṃ kṛtam
pūjitāḥ śatravo yasmād dravyair indrapurogamāḥ

एहीदानीं कृतं यद्धि तदकर्तुं न शक्यते
आगच्छ सौम्य गच्छामः स्वमेव भवनं प्रति

ehīdānīṃ kṛtaṃ yad dhi tad akartuṃ na śakyate
āgaccha saumya gacchāmaḥ svam eva bhavanaṃ prati

ततो गत्वा दशग्रीवः सपुत्रः सविभीषणः
स्त्रियोऽवतारयामास सर्वास्ता बाष्पविक्लवाः

tato gatvā daśagrīvaḥ saputraḥ savibhīṣaṇaḥ
striyo 'vatārayām āsa sarvās tā bāṣpaviklavāḥ

लक्षिण्यो रत्नबूताश्च देवदानवरक्षसाम्
नानाभूषणसंपन्ना ज्वलन्त्यः स्वेन तेजसा

lakṣiṇyo ratnabūtāś ca devadānavarakṣasām
nānābhūṣaṇasaṃpannā jvalantyaḥ svena tejasā

विभीषणस्तु ता नारीर्दृष्ट्वा शोकसमाकुलाः
तस्य तां च मतिं ज्ञात्वा धर्मात्मा वाक्यमब्रवीत्

vibhīṣaṇas tu tā nārīr dṛṣṭvā śokasamākulāḥ
tasya tāṃ ca matiṃ jñātvā dharmātmā vākyam abravīt

ईदृशैस्तैः समाचारैर्यशोऽर्थकुलनाशनैः
धर्षणं प्राणिनां दत्त्वा स्वमतेन विचेष्टसे

īdṛśais taiḥ samācārair yaśo'rthakulanāśanaiḥ
dharṣaṇaṃ prāṇināṃ dattvā svamatena viceṣṭase

ज्ञातीन्वै धर्षयित्वेमास्त्वयानीता वराङ्गनाः
त्वामतिक्रम्य मधुना राजन्कुम्भीनसी हृता

jñātīn vai dharṣayitvemās tvayānītā varāṅganāḥ
tvām atikramya madhunā rājan kumbhīnasī hṛtā

रावणस्त्वब्रवीद्वाक्यं नावगच्छामि किं त्विदम्
को वायं यस्त्वयाख्यातो मधुरित्येव नामतः

rāvaṇas tv abravīd vākyaṃ nāvagacchāmi kiṃ tv idam
ko vāyaṃ yas tvayākhyāto madhur ity eva nāmataḥ

विभीषणस्तु संक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत्
श्रूयतामस्य पापस्य कर्मणः फलमागतम्

vibhīṣaṇas tu saṃkruddho bhrātaraṃ vākyam abravīt
śrūyatām asya pāpasya karmaṇaḥ phalam āgatam

मातामहस्य योऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुमालिनः
माल्यवानिति विख्यातो वृद्धप्राज्ञो निशाचरः

mātāmahasya yo 'smākaṃ jyeṣṭho bhrātā sumālinaḥ
mālyavān iti vikhyāto vṛddhaprājño niśācaraḥ

पितुर्ज्येष्ठो जनन्याश्च अस्माकं त्वार्यकोऽभवत्
तस्य कुम्भीनसी नाम दुहितुर्दुहिताभवत्

pitur jyeṣṭho jananyāś ca asmākaṃ tv āryako 'bhavat
tasya kumbhīnasī nāma duhitur duhitābhavat

मातृष्वसुरथास्माकं सा कन्या चानलोद्भवा
भवत्यस्माकमेषा वै भ्रातॄणां धर्मतः स्वसा

mātṛṣvasur athāsmākaṃ sā kanyā cānalodbhavā
bhavaty asmākam eṣā vai bhrātṝṇāṃ dharmataḥ svasā

सा हृता मधुना राजन्राक्षसेन बलीयसा
यज्ञप्रवृत्ते पुत्रे ते मयि चान्तर्जलोषिते

sā hṛtā madhunā rājan rākṣasena balīyasā
yajñapravṛtte putre te mayi cāntarjaloṣite

निहत्य राक्षसश्रेष्ठानमात्यांस्तव संमतान्
धर्षयित्वा हृता राजन्गुप्ता ह्यन्तःपुरे तव

nihatya rākṣasaśreṣṭhān amātyāṃs tava saṃmatān
dharṣayitvā hṛtā rājan guptā hy antaḥpure tava

श्रुत्वा त्वेतन्महाराज क्षान्तमेव हतो न सः
यस्मादवश्यं दातव्या कन्या भर्त्रे हि दातृभिः
अस्मिन्नेवाभिसंप्राप्तं लोके विदितमस्तु ते

śrutvā tv etan mahārāja kṣāntam eva hato na saḥ
yasmād avaśyaṃ dātavyā kanyā bhartre hi dātṛbhiḥ
asminn evābhisaṃprāptaṃ loke viditam astu te

ततोऽब्रवीद्दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं शूराः सज्जीभवन्तु च

tato 'bravīd daśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ
kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ śūrāḥ sajjībhavantu ca

भ्राता मे कुम्भकर्णश्च ये च मुख्या निशाचराः
वाहनान्यधिरोहन्तु नानाप्रहरणायुधाः

bhrātā me kumbhakarṇaś ca ye ca mukhyā niśācarāḥ
vāhanāny adhirohantu nānāpraharaṇāyudhāḥ

अद्य तं समरे हत्वा मधुं रावणनिर्भयम्
इन्द्रलोकं गमिष्यामि युद्धकाङ्क्षी सुहृद्वृतः

adya taṃ samare hatvā madhuṃ rāvaṇanirbhayam
indralokaṃ gamiṣyāmi yuddhakāṅkṣī suhṛdvṛtaḥ

ततो विजित्य त्रिदिवं वशे स्थाप्य पुरंदरम्
निर्वृतो विहरिष्यामि त्रैलोक्यैश्वर्यशोभितः

tato vijitya tridivaṃ vaśe sthāpya puraṃdaram
nirvṛto vihariṣyāmi trailokyaiśvaryaśobhitaḥ

अक्षौहिणीसहस्राणि चत्वार्युग्राणि रक्षसाम्
नानाप्रहरणान्याशु निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणाम्

akṣauhiṇīsahasrāṇi catvāry ugrāṇi rakṣasām
nānāpraharaṇāny āśu niryayur yuddhakāṅkṣiṇām

इन्द्रजित्त्वग्रतः सैन्यं सैनिकान्परिगृह्य च
रावणो मध्यतः शूरः कुम्भकर्णश्च पृष्ठतः

indrajit tv agrataḥ sainyaṃ sainikān parigṛhya ca
rāvaṇo madhyataḥ śūraḥ kumbhakarṇaś ca pṛṣṭhataḥ

विभीषणस्तु धर्मात्मा लङ्कायां धर्ममाचरत्
ते तु सर्वे महाभागा ययुर्मधुपुरं प्रति

vibhīṣaṇas tu dharmātmā laṅkāyāṃ dharmam ācarat
te tu sarve mahābhāgā yayur madhupuraṃ prati

रथैर्नागैः खरैरुष्ट्रैर्हयैर्दीप्तैर्महोरगैः
राक्षसाः प्रययुः सर्वे कृत्वाकाशं निरन्तरम्

rathair nāgaiḥ kharair uṣṭrair hayair dīptair mahoragaiḥ
rākṣasāḥ prayayuḥ sarve kṛtvākāśaṃ nirantaram

दैत्याश्च शतशस्तत्र कृतवैराः सुरैः सह
रावणं प्रेक्ष्य गच्छन्तमन्वगच्छन्त पृष्ठतः

daityāś ca śataśas tatra kṛtavairāḥ suraiḥ saha
rāvaṇaṃ prekṣya gacchantam anvagacchanta pṛṣṭhataḥ

स तु गत्वा मधुपुरं प्रविश्य च दशाननः
न ददर्श मधुं तत्र भगिनीं तत्र दृष्टवान्

sa tu gatvā madhupuraṃ praviśya ca daśānanaḥ
na dadarśa madhuṃ tatra bhaginīṃ tatra dṛṣṭavān

सा प्रह्वा प्राञ्जलिर्भूत्वा शिरसा पादयोर्गता
तस्य राक्षसराजस्य त्रस्ता कुम्भीनसी स्वसा

sā prahvā prāñjalir bhūtvā śirasā pādayor gatā
tasya rākṣasarājasya trastā kumbhīnasī svasā

तां समुत्थापयामास न भेतव्यमिति ब्रुवन्
रावणो राक्षसश्रेष्ठः किं चापि करवाणि ते

tāṃ samutthāpayām āsa na bhetavyam iti bruvan
rāvaṇo rākṣasaśreṣṭhaḥ kiṃ cāpi karavāṇi te

साब्रवीद्यदि मे राजन्प्रसन्नस्त्वं महाबल
भर्तारं न ममेहाद्य हन्तुमर्हसि मानद

sābravīd yadi me rājan prasannas tvaṃ mahābala
bhartāraṃ na mamehādya hantum arhasi mānada

सत्यवाग्भव राजेन्द्र मामवेक्षस्व याचतीम्
त्वया ह्युक्तं महाबाहो न भेतव्यमिति स्वयम्

satyavāg bhava rājendra mām avekṣasva yācatīm
tvayā hy uktaṃ mahābāho na bhetavyam iti svayam

रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टः स्वसारं तत्र संस्थिताम्
क्व चासौ तव भर्ता वै मम शीघ्रं निवेद्यताम्

rāvaṇas tv abravīd dhṛṣṭaḥ svasāraṃ tatra saṃsthitām
kva cāsau tava bhartā vai mama śīghraṃ nivedyatām

सह तेन गमिष्यामि सुरलोकं जयाय वै
तव कारुण्यसौहार्दान्निवृत्तोऽस्मि मधोर्वधात्

saha tena gamiṣyāmi suralokaṃ jayāya vai
tava kāruṇyasauhārdān nivṛtto 'smi madhor vadhāt

इत्युक्ता सा प्रसुप्तं तं समुत्थाप्य निशाचरम्
अब्रवीत्संप्रहृष्टेव राक्षसी सुविपश्चितम्

ity uktā sā prasuptaṃ taṃ samutthāpya niśācaram
abravīt saṃprahṛṣṭeva rākṣasī suvipaścitam

एष प्राप्तो दशग्रीवो मम भ्राता निशाचरः
सुरलोकजयाकाङ्क्षी साहाय्ये त्वां वृणोति च

eṣa prāpto daśagrīvo mama bhrātā niśācaraḥ
suralokajayākāṅkṣī sāhāyye tvāṃ vṛṇoti ca

तदस्य त्वं सहायार्थं सबन्धुर्गच्छ राक्षस
स्निग्धस्य भजमानस्य युक्तमर्थाय कल्पितुम्

tad asya tvaṃ sahāyārthaṃ sabandhur gaccha rākṣasa
snigdhasya bhajamānasya yuktam arthāya kalpitum

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह मधुर्वचः
ददर्श राक्षसश्रेष्ठं यथान्यायमुपेत्य सः

tasyās tad vacanaṃ śrutvā tathety āha madhur vacaḥ
dadarśa rākṣasaśreṣṭhaṃ yathānyāyam upetya saḥ

पूजयामास धर्मेण रावणं राक्षसाधिपम्
प्राप्तपूजो दशग्रीवो मधुवेश्मनि वीर्यवान्
तत्र चैकां निशामुष्य गमनायोपचक्रमे

pūjayām āsa dharmeṇa rāvaṇaṃ rākṣasādhipam
prāptapūjo daśagrīvo madhuveśmani vīryavān
tatra caikāṃ niśām uṣya gamanāyopacakrame

ततः कैलासमासाद्य शैलं वैश्रवणालयम्
राक्षसेन्द्रो महेन्द्राभः सेनामुपनिवेशयत्

tataḥ kailāsam āsādya śailaṃ vaiśravaṇālayam
rākṣasendro mahendrābhaḥ senām upaniveśayat