Uttara Kanda, sarga 28

सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम्
विद्रुतं चापि स्वं सैन्यं लक्षयित्वार्दितं शरैः

sumālinaṃ hataṃ dṛṣṭvā vasunā bhasmasātkṛtam
vidrutaṃ cāpi svaṃ sainyaṃ lakṣayitvārditaṃ śaraiḥ

ततः स बलवान्क्रुद्धो रावणस्य सुतो युधि
निवर्त्य राक्षसान्सर्वान्मेघनादो व्यतिष्ठत

tataḥ sa balavān kruddho rāvaṇasya suto yudhi
nivartya rākṣasān sarvān meghanādo vyatiṣṭhata

स रथेनाग्निवर्णेन कामगेन महारथः
अभिदुद्राव सेनां तां वनान्यग्निरिव ज्वलन्

sa rathenāgnivarṇena kāmagena mahārathaḥ
abhidudrāva senāṃ tāṃ vanāny agnir iva jvalan

ततः प्रविशतस्तस्य विविधायुधधारिणः
विदुद्रुवुर्दिशः सर्वा देवास्तस्य च दर्शनात्

tataḥ praviśatas tasya vividhāyudhadhāriṇaḥ
vidudruvur diśaḥ sarvā devās tasya ca darśanāt

न तत्रावस्थितः कश्चिद्रणे तस्य युयुत्सतः
सर्वानाविध्य वित्रस्तान्दृष्ट्वा शक्रोऽभ्यभाषत

na tatrāvasthitaḥ kaś cid raṇe tasya yuyutsataḥ
sarvān āvidhya vitrastān dṛṣṭvā śakro 'bhyabhāṣata

न भेतव्यं न गन्तव्यं निवर्तध्वं रणं प्रति
एष गच्छति मे पुत्रो युद्धार्थमपराजितः

na bhetavyaṃ na gantavyaṃ nivartadhvaṃ raṇaṃ prati
eṣa gacchati me putro yuddhārtham aparājitaḥ

ततः शक्रसुतो देवो जयन्त इति विश्रुतः
रथेनाद्भुतकल्पेन संग्राममभिवर्तत

tataḥ śakrasuto devo jayanta iti viśrutaḥ
rathenādbhutakalpena saṃgrāmam abhivartata

ततस्ते त्रिदशाः सर्वे परिवार्य शचीसुतम्
रावणस्य सुतं युद्धे समासाद्य व्यवस्थिताः

tatas te tridaśāḥ sarve parivārya śacīsutam
rāvaṇasya sutaṃ yuddhe samāsādya vyavasthitāḥ

तेषां युद्धं महदभूत्सदृशं देवरक्षसाम्
कृते महेन्द्रपुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च

teṣāṃ yuddhaṃ mahad abhūt sadṛśaṃ devarakṣasām
kṛte mahendraputrasya rākṣasendrasutasya ca

ततो मातलिपुत्रे तु गोमुखे राक्षसात्मजः
सारथौ पातयामास शरान्काञ्चनभूषणान्

tato mātaliputre tu gomukhe rākṣasātmajaḥ
sārathau pātayām āsa śarān kāñcanabhūṣaṇān

शचीसुतस्त्वपि तथा जयन्तस्तस्य सारथिम्
तं चैव रावणिं क्रुद्धः प्रत्यविध्यद्रणाजिरे

śacīsutas tv api tathā jayantas tasya sārathim
taṃ caiva rāvaṇiṃ kruddhaḥ pratyavidhyad raṇājire

ततः क्रुद्धो महातेजा रक्षो विस्फारितेक्षणः
रावणिः शक्रपुत्रं तं शरवर्षैरवाकिरत्

tataḥ kruddho mahātejā rakṣo visphāritekṣaṇaḥ
rāvaṇiḥ śakraputraṃ taṃ śaravarṣair avākirat

ततः प्रगृह्य शस्त्राणि सारवन्ति महान्ति च
शतघ्नीस्तोमरान्प्रासान्गदाखड्गपरश्वधान्
सुमहान्त्यद्रिशृङ्गाणि पातयामास रावणिः

tataḥ pragṛhya śastrāṇi sāravanti mahānti ca
śataghnīs tomarān prāsān gadākhaḍgaparaśvadhān
sumahānty adriśṛṅgāṇi pātayām āsa rāvaṇiḥ

ततः प्रव्यथिता लोकाः संजज्ञे च तमो महत्
तस्य रावणपुत्रस्य तदा शत्रूनभिघ्नतः

tataḥ pravyathitā lokāḥ saṃjajñe ca tamo mahat
tasya rāvaṇaputrasya tadā śatrūn abhighnataḥ

ततस्तद्दैवतबलं समन्तात्तं शचीसुतम्
बहुप्रकारमस्वस्थं तत्र तत्र स्म धावति

tatas tad daivatabalaṃ samantāt taṃ śacīsutam
bahuprakāram asvasthaṃ tatra tatra sma dhāvati

नाभ्यजानंस्तदान्योन्यं शत्रून्वा दैवतानि वा
तत्र तत्र विपर्यस्तं समन्तात्परिधावितम्

nābhyajānaṃs tadānyonyaṃ śatrūn vā daivatāni vā
tatra tatra viparyastaṃ samantāt paridhāvitam

एतस्मिन्नन्तरे शूरः पुलोमा नाम वीर्यवान्
दैतेयस्तेन संगृह्य शचीपुत्रोऽपवाहितः

etasminn antare śūraḥ pulomā nāma vīryavān
daiteyas tena saṃgṛhya śacīputro 'pavāhitaḥ

गृहीत्वा तं तु नप्तारं प्रविष्टः स महोदधिम्
मातामहोऽर्यकस्तस्य पौलोमी येन सा शची

gṛhītvā taṃ tu naptāraṃ praviṣṭaḥ sa mahodadhim
mātāmaho 'ryakas tasya paulomī yena sā śacī

प्रणाशं दृश्य तु सुरा जयन्तस्यातिदारुणम्
व्यथिताश्चाप्रहृष्टाश्च समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः

praṇāśaṃ dṛśya tu surā jayantasyātidāruṇam
vyathitāś cāprahṛṣṭāś ca samantād vipradudruvuḥ

रावणिस्त्वथ संहृष्टो बलैः परिवृतः स्वकैः
अभ्यधावत देवांस्तान्मुमोच च महास्वनम्

rāvaṇis tv atha saṃhṛṣṭo balaiḥ parivṛtaḥ svakaiḥ
abhyadhāvata devāṃs tān mumoca ca mahāsvanam

दृष्ट्वा प्रणाशं पुत्रस्य रावणेश्चापि विक्रमम्
मातलिं प्राह देवेन्द्रो रथः समुपनीयताम्

dṛṣṭvā praṇāśaṃ putrasya rāvaṇeś cāpi vikramam
mātaliṃ prāha devendro rathaḥ samupanīyatām

स तु दिव्यो महाभीमः सज्ज एव महारथः
उपस्थितो मातलिना वाह्यमानो मनोजवः

sa tu divyo mahābhīmaḥ sajja eva mahārathaḥ
upasthito mātalinā vāhyamāno manojavaḥ

ततो मेघा रथे तस्मिंस्तडिद्वन्तो महास्वनाः
अग्रतो वायुचपला गच्छन्तो व्यनदंस्तदा

tato meghā rathe tasmiṃs taḍidvanto mahāsvanāḥ
agrato vāyucapalā gacchanto vyanadaṃs tadā

नानावाद्यानि वाद्यन्त स्तुतयश्च समाहिताः
ननृतुश्चाप्सरःसंघाः प्रयाते वासवे रणम्

nānāvādyāni vādyanta stutayaś ca samāhitāḥ
nanṛtuś cāpsaraḥsaṃghāḥ prayāte vāsave raṇam

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैः साध्यैश्च समरुद्गणैः
वृतो नानाप्रहरणैर्निर्ययौ त्रिदशाधिपः

rudrair vasubhir ādityaiḥ sādhyaiś ca samarudgaṇaiḥ
vṛto nānāpraharaṇair niryayau tridaśādhipaḥ

निर्गच्छतस्तु शक्रस्य परुषं पवनो ववौ
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्महोल्काश्च प्रपेदिरे

nirgacchatas tu śakrasya paruṣaṃ pavano vavau
bhāskaro niṣprabhaś cāsīn maholkāś ca prapedire

एतस्मिन्नन्तरे शूरो दशग्रीवः प्रतापवान्
आरुरोह रथं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा

etasminn antare śūro daśagrīvaḥ pratāpavān
āruroha rathaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā

पन्नगैः सुमहाकायैर्वेष्टितं लोमहर्षणैः
येषां निश्वासवातेन प्रदीप्तमिव संयुगम्

pannagaiḥ sumahākāyair veṣṭitaṃ lomaharṣaṇaiḥ
yeṣāṃ niśvāsavātena pradīptam iva saṃyugam

दैत्यैर्निशाचरैः शूरै रथः संपरिवारितः
समराभिमुखो दिव्यो महेन्द्रमभिवर्तत

daityair niśācaraiḥ śūrai rathaḥ saṃparivāritaḥ
samarābhimukho divyo mahendram abhivartata

पुत्रं तं वारयित्वासौ स्वयमेव व्यवस्थितः
सोऽपि युद्धाद्विनिष्क्रम्य रावणिः समुपाविशत्

putraṃ taṃ vārayitvāsau svayam eva vyavasthitaḥ
so 'pi yuddhād viniṣkramya rāvaṇiḥ samupāviśat

ततो युद्धं प्रवृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह
शस्त्राभिवर्षणं घोरं मेघानामिव संयुगे

tato yuddhaṃ pravṛttaṃ tu surāṇāṃ rākṣasaiḥ saha
śastrābhivarṣaṇaṃ ghoraṃ meghānām iva saṃyuge

कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः
नाज्ञायत तदा युद्धे सह केनाप्ययुध्यत

kumbhakarṇas tu duṣṭātmā nānāpraharaṇodyataḥ
nājñāyata tadā yuddhe saha kenāpy ayudhyata

दन्तैर्भुजाभ्यां पद्भ्यां च शक्तितोमरसायकैः
येन केनैव संरब्धस्ताडयामास वै सुरान्

dantair bhujābhyāṃ padbhyāṃ ca śaktitomarasāyakaiḥ
yena kenaiva saṃrabdhas tāḍayām āsa vai surān

ततो रुद्रैर्महाभागैः सहादित्यैर्निशाचरः
प्रयुद्धस्तैश्च संग्रामे कृत्तः शस्त्रैर्निरन्तरम्

tato rudrair mahābhāgaiḥ sahādityair niśācaraḥ
prayuddhas taiś ca saṃgrāme kṛttaḥ śastrair nirantaram

ततस्तद्राक्षसं सैन्यं त्रिदशैः समरुद्गणैः
रणे विद्रावितं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः

tatas tad rākṣasaṃ sainyaṃ tridaśaiḥ samarudgaṇaiḥ
raṇe vidrāvitaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ

केचिद्विनिहताः शस्त्रैर्वेष्टन्ति स्म महीतले
वाहनेष्ववसक्ताश्च स्थिता एवापरे रणे

ke cid vinihatāḥ śastrair veṣṭanti sma mahītale
vāhaneṣv avasaktāś ca sthitā evāpare raṇe

रथान्नागान्खरानुष्ट्रान्पन्नगांस्तुरगांस्तथा
शिंशुमारान्वराहांश्च पिशाचवदनांस्तथा

rathān nāgān kharān uṣṭrān pannagāṃs turagāṃs tathā
śiṃśumārān varāhāṃś ca piśācavadanāṃs tathā

तान्समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः केचिदुच्छ्रिताः
देवैस्तु शस्त्रसंविद्धा मम्रिरे च निशाचराः

tān samāliṅgya bāhubhyāṃ viṣṭabdhāḥ ke cid ucchritāḥ
devais tu śastrasaṃviddhā mamrire ca niśācarāḥ

चित्रकर्म इवाभाति स तेषां रणसंप्लवः
निहतानां प्रमत्तानां राक्षसानां महीतले

citrakarma ivābhāti sa teṣāṃ raṇasaṃplavaḥ
nihatānāṃ pramattānāṃ rākṣasānāṃ mahītale

शोणितोदक निष्यन्दाकङ्कगृध्रसमाकुला
प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी

śoṇitodaka niṣyandākaṅkagṛdhrasamākulā
pravṛttā saṃyugamukhe śastragrāhavatī nadī

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान्
निरीक्ष्य तद्बलं सर्वं दैवतैर्विनिपातितम्

etasminn antare kruddho daśagrīvaḥ pratāpavān
nirīkṣya tad balaṃ sarvaṃ daivatair vinipātitam

स तं प्रतिविगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम्
त्रिदशान्समरे निघ्नञ्शक्रमेवाभ्यवर्तत

sa taṃ prativigāhyāśu pravṛddhaṃ sainyasāgaram
tridaśān samare nighnañ śakram evābhyavartata

ततः शक्रो महच्चापं विस्फार्य सुमहास्वनम्
यस्य विस्फारघोषेण स्वनन्ति स्म दिशो दश

tataḥ śakro mahac cāpaṃ visphārya sumahāsvanam
yasya visphāraghoṣeṇa svananti sma diśo daśa

तद्विकृष्य महच्चापमिन्द्रो रावणमूर्धनि
निपातयामास शरान्पावकादित्यवर्चसः

tad vikṛṣya mahac cāpam indro rāvaṇamūrdhani
nipātayām āsa śarān pāvakādityavarcasaḥ

तथैव च महाबाहुर्दशग्रीवो व्यवस्थितः
शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैरवाकिरत्

tathaiva ca mahābāhur daśagrīvo vyavasthitaḥ
śakraṃ kārmukavibhraṣṭaiḥ śaravarṣair avākirat

प्रयुध्यतोरथ तयोर्बाणवर्षैः समन्ततः
नाज्ञायत तदा किंचित्सर्वं हि तमसा वृतम्

prayudhyator atha tayor bāṇavarṣaiḥ samantataḥ
nājñāyata tadā kiṃ cit sarvaṃ hi tamasā vṛtam