Uttara Kanda, sarga 29

ततस्तमसि संजाते राक्षसा दैवतैः सह
अयुध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम्

tatas tamasi saṃjāte rākṣasā daivataiḥ saha
ayudhyanta balonmattāḥ sūdayantaḥ parasparam

ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां महद्बलम्
दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम्

tatas tu devasainyena rākṣasānāṃ mahad balam
daśāṃśaṃ sthāpitaṃ yuddhe śeṣaṃ nītaṃ yamakṣayam

तस्मिंस्तु तमसा नद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः
अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युध्यमानाः परस्परम्

tasmiṃs tu tamasā naddhe sarve te devarākṣasāḥ
anyonyaṃ nābhyajānanta yudhyamānāḥ parasparam

इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः
तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः

indraś ca rāvaṇaś caiva rāvaṇiś ca mahābalaḥ
tasmiṃs tamojālavṛte moham īyur na te trayaḥ

स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं निहतं रावणो रणे
क्रोधमभ्यागमत्तीव्रं महानादं च मुक्तवान्

sa tu dṛṣṭvā balaṃ sarvaṃ nihataṃ rāvaṇo raṇe
krodham abhyāgamat tīvraṃ mahānādaṃ ca muktavān

क्रोधात्सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह
परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तं नयस्व माम्

krodhāt sūtaṃ ca durdharṣaḥ syandanastham uvāca ha
parasainyasya madhyena yāvadantaṃ nayasva mām

अद्यैतांस्त्रिदशान्सर्वान्विक्रमैः समरे स्वयम्
नानाशस्त्रैर्महासारैर्नाशयामि नभस्तलात्

adyaitāṃs tridaśān sarvān vikramaiḥ samare svayam
nānāśastrair mahāsārair nāśayāmi nabhastalāt

अहमिन्द्रं वधिष्यामि वरुणं धनदं यमम्
त्रिदशान्विनिहत्याशु स्वयं स्थास्याम्यथोपरि

aham indraṃ vadhiṣyāmi varuṇaṃ dhanadaṃ yamam
tridaśān vinihatyāśu svayaṃ sthāsyāmy athopari

विषादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम्
द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तं नयस्व माम्

viṣādo na ca kartavyaḥ śīghraṃ vāhaya me ratham
dviḥ khalu tvāṃ bravīmy adya yāvadantaṃ nayasva mām

अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे वयम्
नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः

ayaṃ sa nandanoddeśo yatra vartāmahe vayam
naya mām adya tatra tvam udayo yatra parvataḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान्स मनोजवान्
आदिदेशाथ शत्रूणां मध्येनैव च सारथिः

tasya tad vacanaṃ śrutvā turagān sa manojavān
ādideśātha śatrūṇāṃ madhyenaiva ca sārathiḥ

तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा
रथस्थः समरस्थांस्तान्देवान्वाक्यमथाब्रवीत्

tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śakro deveśvaras tadā
rathasthaḥ samarasthāṃs tān devān vākyam athābravīt

सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत्तावन्मम रोचते
जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम्

surāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yat tāvan mama rocate
jīvann eva daśagrīvaḥ sādhu rakṣo nigṛhyatām

एष ह्यतिबलः सैन्ये रथेन पवनौजसा
गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि

eṣa hy atibalaḥ sainye rathena pavanaujasā
gamiṣyati pravṛddhormiḥ samudra iva parvaṇi

न ह्येष हन्तुं शक्योऽद्य वरदानात्सुनिर्भयः
तद्ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे

na hy eṣa hantuṃ śakyo 'dya varadānāt sunirbhayaḥ
tad grahīṣyāmahe rakṣo yattā bhavata saṃyuge

यथा बलिं निगृह्यैतत्त्रैलोक्यं भुज्यते मया
एवमेतस्य पापस्य निग्रहो मम रोचते

yathā baliṃ nigṛhyaitat trailokyaṃ bhujyate mayā
evam etasya pāpasya nigraho mama rocate

ततोऽन्यं देशमास्थाय शक्रः संत्यज्य रावणम्
अयुध्यत महातेजा राक्षसान्नाशयन्रणे

tato 'nyaṃ deśam āsthāya śakraḥ saṃtyajya rāvaṇam
ayudhyata mahātejā rākṣasān nāśayan raṇe

उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तितः
दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः

uttareṇa daśagrīvaḥ praviveśānivartitaḥ
dakṣiṇena tu pārśvena praviveśa śatakratuḥ

ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः
देवतानां बलं कृत्स्नं शरवर्षैरवाकिरत्

tataḥ sa yojanaśataṃ praviṣṭo rākṣasādhipaḥ
devatānāṃ balaṃ kṛtsnaṃ śaravarṣair avākirat

ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रविष्टं तं बलं स्वकम्
न्यवर्तयदसंभ्रान्तः समावृत्य दशाननम्

tataḥ śakro nirīkṣyātha praviṣṭaṃ taṃ balaṃ svakam
nyavartayad asaṃbhrāntaḥ samāvṛtya daśānanam

एतस्मिन्नन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः
हा हताः स्मेति तं दृष्ट्वा ग्रस्तं शक्रेण रावणम्

etasminn antare nādo mukto dānavarākṣasaiḥ
hā hatāḥ smeti taṃ dṛṣṭvā grastaṃ śakreṇa rāvaṇam

ततो रथं समारुह्य रावणिः क्रोधमूर्छितः
तत्सैन्यमतिसंक्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम्

tato rathaṃ samāruhya rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ
tat sainyam atisaṃkruddhaḥ praviveśa sudāruṇam

स तां प्रविश्य मायां तु दत्तां गोपतिना पुरा
अदृश्यः सर्वभूतानां तत्सैन्यं समवाकिरत्

sa tāṃ praviśya māyāṃ tu dattāṃ gopatinā purā
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tat sainyaṃ samavākirat

ततः स देवान्संत्यज्य शक्रमेवाभ्ययाद्द्रुतम्
महेन्द्रश्च महातेजा न ददर्श सुतं रिपोः

tataḥ sa devān saṃtyajya śakram evābhyayād drutam
mahendraś ca mahātejā na dadarśa sutaṃ ripoḥ

स मातलिं हयांश्चैव ताडयित्वा शरोत्तमैः
महेन्द्रं बाणवर्षेण शीघ्रहस्तो ह्यवाकिरत्

sa mātaliṃ hayāṃś caiva tāḍayitvā śarottamaiḥ
mahendraṃ bāṇavarṣeṇa śīghrahasto hy avākirat

ततः शक्रो रथं त्यक्त्व विसृज्य च स मातलिम्
ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम्

tataḥ śakro rathaṃ tyaktva visṛjya ca sa mātalim
airāvataṃ samāruhya mṛgayām āsa rāvaṇim

स तु माया बलाद्रक्षः संग्रामे नाभ्यदृश्यत
किरमाणः शरौघेन महेन्द्रममितौजसं

sa tu māyā balād rakṣaḥ saṃgrāme nābhyadṛśyata
kiramāṇaḥ śaraughena mahendram amitaujasaṃ

स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं मेनेऽथ रावणिः
तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितोऽनयत्

sa taṃ yadā pariśrāntam indraṃ mene 'tha rāvaṇiḥ
tadainaṃ māyayā baddhvā svasainyam abhito 'nayat

तं दृष्ट्वाथ बलात्तस्मिन्माययापहृतं रणे
महेन्द्रममराः सर्वे किं न्वेतदिति चुक्रुशुः
न हि दृश्यति विद्यावान्मायया येन नीयते

taṃ dṛṣṭvātha balāt tasmin māyayāpahṛtaṃ raṇe
mahendram amarāḥ sarve kiṃ nv etad iti cukruśuḥ
na hi dṛśyati vidyāvān māyayā yena nīyate

एतस्मिन्नन्तरे चापि सर्वे सुरगणास्तदा
अभ्यद्रवन्सुसंक्रुद्धा रावणं शस्त्रवृष्टिभिः

etasminn antare cāpi sarve suragaṇās tadā
abhyadravan susaṃkruddhā rāvaṇaṃ śastravṛṣṭibhiḥ

रावणस्तु समासाद्य वस्वादित्यमरुद्गणान्
न शशाक रणे स्थातुं न योद्धुं शस्त्रपीडितः

rāvaṇas tu samāsādya vasvādityamarudgaṇān
na śaśāka raṇe sthātuṃ na yoddhuṃ śastrapīḍitaḥ

तं तु दृष्ट्वा परिश्रान्तं प्रहारैर्जर्जरच्छविम्
रावणिः पितरं युद्धेऽदर्शनस्थोऽब्रवीदिदम्

taṃ tu dṛṣṭvā pariśrāntaṃ prahārair jarjaracchavim
rāvaṇiḥ pitaraṃ yuddhe 'darśanastho 'bravīd idam

आगच्छ तात गच्छावो निवृत्तं रणकर्म तत्
जितं ते विदितं भोऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः

āgaccha tāta gacchāvo nivṛttaṃ raṇakarma tat
jitaṃ te viditaṃ bho 'stu svastho bhava gatajvaraḥ

अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः
स गृहीतो मया शक्रो भग्नमानाः सुराः कृताः

ayaṃ hi surasainyasya trailokyasya ca yaḥ prabhuḥ
sa gṛhīto mayā śakro bhagnamānāḥ surāḥ kṛtāḥ

यथेष्टं भुङ्क्ष्व त्रैलोक्यं निगृह्य रिपुमोजसा
वृथा ते किं श्रमं कृत्वा युद्धं हि तव निष्फलम्

yatheṣṭaṃ bhuṅkṣva trailokyaṃ nigṛhya ripum ojasā
vṛthā te kiṃ śramaṃ kṛtvā yuddhaṃ hi tava niṣphalam

स दैवतबलात्तस्मान्निवृत्तो रणकर्मणः
तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं स्वस्थचेता दशाननः

sa daivatabalāt tasmān nivṛtto raṇakarmaṇaḥ
tac chrutvā rāvaṇer vākyaṃ svasthacetā daśānanaḥ

अथ रणविगतज्वरः प्रभु;र्विजयमवाप्य निशाचराधिपः
भवनमभि ततो जगाम हृष्टः; स्वसुतमवाप्य च वाक्यमब्रवीत्

atha raṇavigatajvaraḥ prabhur; vijayam avāpya niśācarādhipaḥ
bhavanam abhi tato jagāma hṛṣṭaḥ; svasutam avāpya ca vākyam abravīt

अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्तै;र्मम कुलमानविवर्धनं कृतम्
यदमरसमविक्रम त्वया; त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः

atibalasadṛśaiḥ parākramais tair; mama kulamānavivardhanaṃ kṛtam
yad amarasamavikrama tvayā; tridaśapatis tridaśāś ca nirjitāḥ

त्वरितमुपनयस्व वासवं; नगरमितो व्रज सैन्यसंवृतः
अहमपि तव गच्छतो द्रुतं; सह सचिवैरनुयामि पृष्ठतः

tvaritam upanayasva vāsavaṃ; nagaram ito vraja sainyasaṃvṛtaḥ
aham api tava gacchato drutaṃ; saha sacivair anuyāmi pṛṣṭhataḥ

अथ स बलवृतः सवाहन;स्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः
स्वभवनमुपगम्य राक्षसो; मुदितमना विससर्ज राक्षसान्

atha sa balavṛtaḥ savāhanas; tridaśapatiṃ parigṛhya rāvaṇiḥ
svabhavanam upagamya rākṣaso; muditamanā visasarja rākṣasān