Uttara Kanda, sarga 31

ततो रामो महातेजा विस्मयात्पुनरेव हि
उवाच प्रणतो वाक्यमगस्त्यमृषिसत्तमम्

tato rāmo mahātejā vismayāt punar eva hi
uvāca praṇato vākyam agastyam ṛṣisattamam

भगवन्किं तदा लोकाः शून्या आसन्द्विजोत्तम
धर्षणां यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः

bhagavan kiṃ tadā lokāḥ śūnyā āsan dvijottama
dharṣaṇāṃ yatra na prāpto rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

उताहो हीनवीर्यास्ते बभुवुः पृथिवीक्षितः
बहिष्कृता वरास्त्रैश्च बहवो निर्जिता नृपाः

utāho hīnavīryās te babhuvuḥ pṛthivīkṣitaḥ
bahiṣkṛtā varāstraiś ca bahavo nirjitā nṛpāḥ

राघवस्य वचः श्रुत्वा अगस्त्यो भगवानृषिः
उवाच रामं प्रहसन्पितामह इवेश्वरम्

rāghavasya vacaḥ śrutvā agastyo bhagavān ṛṣiḥ
uvāca rāmaṃ prahasan pitāmaha iveśvaram

स एवं बाधमानस्तु पार्थिवान्पार्थिवर्षभ
चचार रावणो राम पृथिव्यां पृथिवीपते

sa evaṃ bādhamānas tu pārthivān pārthivarṣabha
cacāra rāvaṇo rāma pṛthivyāṃ pṛthivīpate

ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम्
संप्राप्तो यत्र साम्निध्यं परमं वसुरेतसः

tato māhiṣmatīṃ nāma purīṃ svargapurīprabhām
saṃprāpto yatra sāmnidhyaṃ paramaṃ vasuretasaḥ

तुल्य आसीन्नृपस्तस्य प्रतापाद्वसुरेतसः
अर्जुनो नाम यस्याग्निः शरकुण्डे शयः सदा

tulya āsīn nṛpas tasya pratāpād vasuretasaḥ
arjuno nāma yasyāgniḥ śarakuṇḍe śayaḥ sadā

तमेव दिवसं सोऽथ हैहयाधिपतिर्बली
अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः

tam eva divasaṃ so 'tha haihayādhipatir balī
arjuno narmadāṃ rantuṃ gataḥ strībhiḥ saheśvaraḥ

रावणो राक्षसेन्द्रस्तु तस्यामात्यानपृच्छत
क्वार्जुनो वो नृपः सोऽद्य शीघ्रमाख्यातुमर्हथ

rāvaṇo rākṣasendras tu tasyāmātyān apṛcchata
kvārjuno vo nṛpaḥ so 'dya śīghram ākhyātum arhatha

रावणोऽहमनुप्राप्तो युद्धेप्सुर्नृवरेण तु
ममागमनमव्यग्रैर्युष्माभिः संनिवेद्यताम्

rāvaṇo 'ham anuprāpto yuddhepsur nṛvareṇa tu
mamāgamanam avyagrair yuṣmābhiḥ saṃnivedyatām

इत्येवं रावणेनोक्तास्तेऽमात्याः सुविपश्चितः
अब्रुवन्राक्षसपतिमसाम्निध्यं महीपतेः

ity evaṃ rāvaṇenoktās te 'mātyāḥ suvipaścitaḥ
abruvan rākṣasapatim asāmnidhyaṃ mahīpateḥ

श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणामर्जुनं गतम्
अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्संनिभं गिरिम्

śrutvā viśravasaḥ putraḥ paurāṇām arjunaṃ gatam
apasṛtyāgato vindhyaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim

स तमभ्रमिवाविष्टमुद्भ्रान्तमिव मेदिनीम्
अपश्यद्रावणो विन्ध्यमालिखन्तमिवाम्बरम्

sa tam abhram ivāviṣṭam udbhrāntam iva medinīm
apaśyad rāvaṇo vindhyam ālikhantam ivāmbaram

सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम्
प्रपात पतितैः शीतैः साट्टहासमिवाम्बुभिः

sahasraśikharopetaṃ siṃhādhyuṣitakandaram
prapāta patitaiḥ śītaiḥ sāṭṭahāsam ivāmbubhiḥ

देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिंनरैः
साह स्त्रीभिः क्रीडमानैः स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम्

devadānavagandharvaiḥ sāpsarogaṇakiṃnaraiḥ
sāha strībhiḥ krīḍamānaiḥ svargabhūtaṃ mahocchrayam

नदीभिः स्यन्दमानाभिरगतिप्रतिमं जलम्
स्फुटीभिश्चलजिह्वाभिर्वमन्तमिव विष्ठितम्

nadībhiḥ syandamānābhir agatipratimaṃ jalam
sphuṭībhiś calajihvābhir vamantam iva viṣṭhitam

उल्कावन्तं दरीवन्तं हिमवत्संनिभं गिरिम्
पश्यमानस्ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ

ulkāvantaṃ darīvantaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim
paśyamānas tato vindhyaṃ rāvaṇo narmadāṃ yayau

चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम्
महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः
उष्णाभितप्तैस्तृषितैः संक्षोभितजलाशयाम्

calopalajalāṃ puṇyāṃ paścimodadhigāminīm
mahiṣaiḥ sṛmaraiḥ siṃhaiḥ śārdūlarkṣagajottamaiḥ
uṣṇābhitaptais tṛṣitaiḥ saṃkṣobhitajalāśayām

चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः
सारसैश्च सदामत्तैः कोकूजद्भिः समावृताम्

cakravākaiḥ sakāraṇḍaiḥ sahaṃsajalakukkuṭaiḥ
sārasaiś ca sadāmattaiḥ kokūjadbhiḥ samāvṛtām

फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम्
विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम्

phulladrumakṛtottaṃsāṃ cakravākayugastanīm
vistīrṇapulinaśroṇīṃ haṃsāvalisumekhalām

पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम्
जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम्

puṣpareṇvanuliptāṅgīṃ jalaphenāmalāṃśukām
jalāvagāhasaṃsparśāṃ phullotpalaśubhekṣaṇām

पुष्पकादवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम्
इष्टामिव वरां नारीमवगाह्य दशाननः

puṣpakād avaruhyāśu narmadāṃ saritāṃ varām
iṣṭām iva varāṃ nārīm avagāhya daśānanaḥ

स तस्याः पुलिने रम्ये नानाकुसुमशोभिते
उपोपविष्टः सचिवैः सार्धं राक्षसपुंगवः
नर्मदा दर्शजं हर्षमाप्तवान्राक्षसेश्वरः

sa tasyāḥ puline ramye nānākusumaśobhite
upopaviṣṭaḥ sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣasapuṃgavaḥ
narmadā darśajaṃ harṣam āptavān rākṣaseśvaraḥ

ततः सलीलं प्रहसान्रावणो राक्षसाधिपः
उवाच सचिवांस्तत्र मारीचशुकसारणान्

tataḥ salīlaṃ prahasān rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
uvāca sacivāṃs tatra mārīcaśukasāraṇān

एष रश्मिसहस्रेण जगत्कृत्वेव काञ्चनम्
तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो मध्यमास्थितः
मामासीनं विदित्वेह चन्द्रायाति दिवाकरः

eṣa raśmisahasreṇa jagat kṛtveva kāñcanam
tīkṣṇatāpakaraḥ sūryo nabhaso madhyam āsthitaḥ
mām āsīnaṃ viditveha candrāyāti divākaraḥ

नर्मदा जलशीतश्च सुगन्धिः श्रमनाशनः
मद्भयादनिलो ह्येष वात्यसौ सुसमाहितः

narmadā jalaśītaś ca sugandhiḥ śramanāśanaḥ
madbhayād anilo hy eṣa vāty asau susamāhitaḥ

इयं चापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्म वर्धिनी
लीनमीनविहंगोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता

iyaṃ cāpi saricchreṣṭhā narmadā narma vardhinī
līnamīnavihaṃgormiḥ sabhayevāṅganā sthitā

तद्भवन्तः क्षताः शस्त्रैर्नृपैरिन्द्रसमैर्युधि
चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः

tad bhavantaḥ kṣatāḥ śastrair nṛpair indrasamair yudhi
candanasya raseneva rudhireṇa samukṣitāḥ

ते यूयमवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां नृणाम्
महापद्ममुखा मत्ता गङ्गामिव महागजाः

te yūyam avagāhadhvaṃ narmadāṃ śarmadāṃ nṛṇām
mahāpadmamukhā mattā gaṅgām iva mahāgajāḥ

अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ

asyāṃ snātvā mahānadyāṃ pāpmānaṃ vipramokṣyatha

अहमप्यत्र पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे
पुष्पोपहरं शनकैः करिष्यामि उमापतेः

aham apy atra puline śaradindusamaprabhe
puṣpopaharaṃ śanakaiḥ kariṣyāmi umāpateḥ

रावणेनैवमुक्तास्तु मारीचशुकसारणाः
समहोदरधूम्राक्षा नर्मदामवगाहिरे

rāvaṇenaivam uktās tu mārīcaśukasāraṇāḥ
samahodaradhūmrākṣā narmadām avagāhire

राक्षसेन्द्रगजैस्तैस्तु क्षोभ्यते नर्मदा नदी
वामनाञ्जनपद्माद्यैर्गङ्गा इव महागजैः

rākṣasendragajais tais tu kṣobhyate narmadā nadī
vāmanāñjanapadmādyair gaṅgā iva mahāgajaiḥ

ततस्ते राक्षसाः स्नात्वा नर्मदाया वराम्भसि
उत्तीर्य पुष्पाण्याजह्रुर्बल्यर्थं रावणस्य तु

tatas te rākṣasāḥ snātvā narmadāyā varāmbhasi
uttīrya puṣpāṇy ājahrur balyarthaṃ rāvaṇasya tu

नर्मदा पुलिने रम्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे
राक्षसेन्द्रैर्मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः

narmadā puline ramye śubhrābhrasadṛśaprabhe
rākṣasendrair muhūrtena kṛtaḥ puṣpamayo giriḥ

पुष्पेषूपहृतेष्वेव रावणो राक्षसेश्वरः
अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गामिव महागजः

puṣpeṣūpahṛteṣv eva rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ
avatīrṇo nadīṃ snātuṃ gaṅgām iva mahāgajaḥ

तत्र स्नात्वा च विधिवज्जप्त्वा जप्यमनुत्तमम्
नर्मदा सलिलात्तस्मादुत्ततार स रावणः

tatra snātvā ca vidhivaj japtvā japyam anuttamam
narmadā salilāt tasmād uttatāra sa rāvaṇaḥ

रावणं प्राञ्जलिं यान्तमन्वयुः सप्तराक्षसाः
यत्र यत्र स याति स्म रावणो राक्षसाधिपः
जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते

rāvaṇaṃ prāñjaliṃ yāntam anvayuḥ saptarākṣasāḥ
yatra yatra sa yāti sma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ
jāmbūnadamayaṃ liṅgaṃ tatra tatra sma nīyate

वालुकवेदिमध्ये तु तल्लिङ्गं स्थाप्य रावणः
अर्चयामास गन्धैश्च पुष्पैश्चामृतगन्धिभिः

vālukavedimadhye tu tal liṅgaṃ sthāpya rāvaṇaḥ
arcayām āsa gandhaiś ca puṣpaiś cāmṛtagandhibhiḥ

ततः सतामार्तिहरं हरं परं; वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम्
समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ; प्रसार्य हस्तान्प्रणनर्त चायतान्

tataḥ satām ārtiharaṃ haraṃ paraṃ; varapradaṃ candramayūkhabhūṣaṇam
samarcayitvā sa niśācaro jagau; prasārya hastān praṇanarta cāyatān