Uttara Kanda, sarga 32

नर्मदा पुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः स रावणः
पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः

narmadā puline yatra rākṣasendraḥ sa rāvaṇaḥ
puṣpopahāraṃ kurute tasmād deśād adūrataḥ

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः
क्रीडिते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः

arjuno jayatāṃ śreṣṭho māhiṣmatyāḥ patiḥ prabhuḥ
krīḍite saha nārībhir narmadātoyam āśritaḥ

तासां मध्यगतो राज रराज स ततोऽर्जुनः
करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः

tāsāṃ madhyagato rāja rarāja sa tato 'rjunaḥ
kareṇūnāṃ sahasrasya madhyastha iva kuñjaraḥ

जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम्
रुरोध नर्मदा वेगं बाहुभिः स तदार्जुनः

jijñāsuḥ sa tu bāhūnāṃ sahasrasyottamaṃ balam
rurodha narmadā vegaṃ bāhubhiḥ sa tadārjunaḥ

कार्तवीर्यभुजासेतुं तज्जलं प्राप्य निर्मलम्
कूलापहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति

kārtavīryabhujāsetuṃ taj jalaṃ prāpya nirmalam
kūlāpahāraṃ kurvāṇaṃ pratisrotaḥ pradhāvati

समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः
स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ

samīnanakramakaraḥ sapuṣpakuśasaṃstaraḥ
sa narmadāmbhaso vegaḥ prāvṛṭkāla ivābabhau

स वेगः कार्तवीर्येण संप्रेषिट इवाम्भसः
पुष्पोपहारं तत्सर्वं रावणस्य जहार ह

sa vegaḥ kārtavīryeṇa saṃpreṣiṭa ivāmbhasaḥ
puṣpopahāraṃ tat sarvaṃ rāvaṇasya jahāra ha

रावणोऽर्धसमाप्तं तु उत्सृज्य नियमं तदा
नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम्

rāvaṇo 'rdhasamāptaṃ tu utsṛjya niyamaṃ tadā
narmadāṃ paśyate kāntāṃ pratikūlāṃ yathā priyām

पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसंनिभम्
वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु

paścimena tu taṃ dṛṣṭvā sāgarodgārasaṃnibham
vardhantam ambhaso vegaṃ pūrvām āśāṃ praviśya tu

ततोऽनुद्भ्रान्तशकुनां स्वाभाव्ये परमे स्थिताम्
निर्विकाराङ्गनाभासां पश्यते रावणो नदीम्

tato 'nudbhrāntaśakunāṃ svābhāvye parame sthitām
nirvikārāṅganābhāsāṃ paśyate rāvaṇo nadīm

सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः
वेगप्रभवमन्वेष्टुं सोऽदिशच्छुकसारणौ

savyetarakarāṅgulyā saśabdaṃ ca daśānanaḥ
vegaprabhavam anveṣṭuṃ so 'diśac chukasāraṇau

तौ तु रावणसंदिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ
व्योमान्तरचरौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमोन्मुखौ

tau tu rāvaṇasaṃdiṣṭau bhrātarau śukasāraṇau
vyomāntaracarau vīrau prasthitau paścimonmukhau

अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ तु निशाचरौ
पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम्

ardhayojanamātraṃ tu gatvā tau tu niśācarau
paśyetāṃ puruṣaṃ toye krīḍantaṃ sahayoṣitam

बृहत्सालप्रतीकशं तोयव्याकुलमूर्धजम्
मदरक्तान्तनयनं मदनाकारवर्चसं

bṛhatsālapratīkaśaṃ toyavyākulamūrdhajam
madaraktāntanayanaṃ madanākāravarcasaṃ

नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तमरिमर्दनम्
गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तमिव मेदिनीम्

nadīṃ bāhusahasreṇa rundhantam arimardanam
giriṃ pādasahasreṇa rundhantam iva medinīm

बालानां वरनारीणां सहस्रेणाभिसंवृतम्
समदानां करेणूनां सहस्रेणेव कुञ्जरम्

bālānāṃ varanārīṇāṃ sahasreṇābhisaṃvṛtam
samadānāṃ kareṇūnāṃ sahasreṇeva kuñjaram

तमद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ
संनिवृत्तावुपागम्य रावणं तमथोचतुः

tam adbhutatamaṃ dṛṣṭvā rākṣasau śukasāraṇau
saṃnivṛttāv upāgamya rāvaṇaṃ tam athocatuḥ

बृहत्सालप्रतीकाशः कोऽप्यसौ राक्षसेश्वर
नर्मदां रोधवद्रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः

bṛhatsālapratīkāśaḥ ko 'py asau rākṣaseśvara
narmadāṃ rodhavad ruddhvā krīḍāpayati yoṣitaḥ

तेन बाहुसहस्रेण संनिरुद्धजला नदी
सागरोद्गारसंकाशानुद्गारान्सृजते मुहुः

tena bāhusahasreṇa saṃniruddhajalā nadī
sāgarodgārasaṃkāśān udgārān sṛjate muhuḥ

इत्येवं भाषमाणौ तौ निशम्य शुकसारणौ
रावणोऽर्जुन इत्युक्त्वा उत्तस्थौ युद्धलालसः

ity evaṃ bhāṣamāṇau tau niśamya śukasāraṇau
rāvaṇo 'rjuna ity uktvā uttasthau yuddhalālasaḥ

अर्जुनाभिमुखे तस्मिन्प्रस्थिते राक्षसेश्वरे
सकृदेव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः

arjunābhimukhe tasmin prasthite rākṣaseśvare
sakṛd eva kṛto rāvaḥ saraktaḥ preṣito ghanaiḥ

महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः
संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद्यत्र सोऽर्जुनः

mahodaramahāpārśvadhūmrākṣaśukasāraṇaiḥ
saṃvṛto rākṣasendras tu tatrāgād yatra so 'rjunaḥ

नातिदीर्घेण कालेन स ततो राक्षसो बली
तं नर्मदा ह्रदं भीममाजगामाञ्जनप्रभः

nātidīrgheṇa kālena sa tato rākṣaso balī
taṃ narmadā hradaṃ bhīmam ājagāmāñjanaprabhaḥ

स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिरिव द्विपम्
नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम्

sa tatra strīparivṛtaṃ vāśitābhir iva dvipam
narendraṃ paśyate rājā rākṣasānāṃ tadārjunam

स रोषाद्रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः
इत्येवमर्जुनामात्यानाह गम्भीरया गिरा

sa roṣād raktanayano rākṣasendro baloddhataḥ
ity evam arjunāmātyān āha gambhīrayā girā

अमात्याः क्षिप्रमाख्यात हैहयस्य नृपस्य वै
युद्धार्थं समनुप्राप्तो रावणो नाम नामतः

amātyāḥ kṣipram ākhyāta haihayasya nṛpasya vai
yuddhārthaṃ samanuprāpto rāvaṇo nāma nāmataḥ

रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणोऽथार्जुनस्य ते
उत्तस्थुः सायुधास्तं च रावणं वाक्यमब्रुवन्

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā mantriṇo 'thārjunasya te
uttasthuḥ sāyudhās taṃ ca rāvaṇaṃ vākyam abruvan

युद्धस्य कालो विज्ञातः साधु भोः साधु रावण
यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुमिच्छसि नो नृपम्
वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम्

yuddhasya kālo vijñātaḥ sādhu bhoḥ sādhu rāvaṇa
yaḥ kṣībaṃ strīvṛtaṃ caiva yoddhum icchasi no nṛpam
vāśitāmadhyagaṃ mattaṃ śārdūla iva kuñjaram

क्षमस्वाद्य दशग्रीव उष्यतां रजनी त्वया
युद्धश्रद्धा तु यद्यस्ति श्वस्तात समरेऽर्जुनम्

kṣamasvādya daśagrīva uṣyatāṃ rajanī tvayā
yuddhaśraddhā tu yady asti śvas tāta samare 'rjunam

यदि वापि त्वरा तुभ्यं युद्धतृष्णासमावृता
निहत्यास्मांस्ततो युद्धमर्जुनेनोपयास्यसि

yadi vāpi tvarā tubhyaṃ yuddhatṛṣṇāsamāvṛtā
nihatyāsmāṃs tato yuddham arjunenopayāsyasi

ततस्ते रावणामात्यैरमात्याः पार्थिवस्य तु
सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः

tatas te rāvaṇāmātyair amātyāḥ pārthivasya tu
sūditāś cāpi te yuddhe bhakṣitāś ca bubhukṣitaiḥ

ततो हलहलाशब्दो नर्मदा तिर आबभौ
अर्जुनस्यानुयात्राणां रावणस्य च मन्त्रिणाम्

tato halahalāśabdo narmadā tira ābabhau
arjunasyānuyātrāṇāṃ rāvaṇasya ca mantriṇām

इषुभिस्तोमरैः शूलैर्वज्रकल्पैः सकर्षणैः
सरावणानर्दयन्तः समन्तात्समभिद्रुताः

iṣubhis tomaraiḥ śūlair vajrakalpaiḥ sakarṣaṇaiḥ
sarāvaṇān ardayantaḥ samantāt samabhidrutāḥ

हैहयाधिपयोधानां वेग आसीत्सुदारुणः
सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निस्वनः

haihayādhipayodhānāṃ vega āsīt sudāruṇaḥ
sanakramīnamakarasamudrasyeva nisvanaḥ

रावणस्य तु तेऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः
कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्त्यग्नितेजसः

rāvaṇasya tu te 'mātyāḥ prahastaśukasāraṇāḥ
kārtavīryabalaṃ kruddhā nirdahanty agnitejasaḥ

अर्जुनाय तु तत्कर्म रावणस्य समन्त्रिणः
क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर्द्वाररक्षिभिः

arjunāya tu tat karma rāvaṇasya samantriṇaḥ
krīḍamānāya kathitaṃ puruṣair dvārarakṣibhiḥ

उक्त्वा न भेतव्यमिति स्त्रीजनं स ततोऽर्जुनः
उत्ततार जलात्तस्माद्गङ्गातोयादिवाञ्जनः

uktvā na bhetavyam iti strījanaṃ sa tato 'rjunaḥ
uttatāra jalāt tasmād gaṅgātoyād ivāñjanaḥ

क्रोधदूषितनेत्रस्तु स ततोऽर्जुन पावकः
प्रजज्वाल महाघोरो युगान्त इव पावकः

krodhadūṣitanetras tu sa tato 'rjuna pāvakaḥ
prajajvāla mahāghoro yugānta iva pāvakaḥ

स तूर्णतरमादाय वरहेमाङ्गदो गदाम्
अभिद्रवति रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः

sa tūrṇataram ādāya varahemāṅgado gadām
abhidravati rakṣāṃsi tamāṃsīva divākaraḥ

बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य महागदाम्
गारुडं वेगमास्थाय आपपातैव सोऽर्जुनः

bāhuvikṣepakaraṇāṃ samudyamya mahāgadām
gāruḍaṃ vegam āsthāya āpapātaiva so 'rjunaḥ

तस्य मर्गं समावृत्य विन्ध्योऽर्कस्येव पर्वतः
स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः

tasya margaṃ samāvṛtya vindhyo 'rkasyeva parvataḥ
sthito vindhya ivākampyaḥ prahasto musalāyudhaḥ

ततोऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं मदोद्धतः
प्रहस्तः प्रेषयन्क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः

tato 'sya musalaṃ ghoraṃ lohabaddhaṃ madoddhataḥ
prahastaḥ preṣayan kruddho rarāsa ca yathāmbudaḥ

तस्याग्रे मुसलस्याग्निरशोकापीडसंनिभः
प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्निव

tasyāgre musalasyāgnir aśokāpīḍasaṃnibhaḥ
prahastakaramuktasya babhūva pradahann iva

आधावमानं मुसलं कार्तवीर्यस्तदार्जुनः
निपुणं वञ्चयामास सगदो गजविक्रमः

ādhāvamānaṃ musalaṃ kārtavīryas tadārjunaḥ
nipuṇaṃ vañcayām āsa sagado gajavikramaḥ

ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः
भ्रामयाणो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम्

tatas tam abhidudrāva prahastaṃ haihayādhipaḥ
bhrāmayāṇo gadāṃ gurvīṃ pañcabāhuśatocchrayām

तेनाहतोऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा
निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा

tenāhato 'tivegena prahasto gadayā tadā
nipapāta sthitaḥ śailo vajrivajrahato yathā

प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः
समहोदरधूम्राक्षा अपसृप्ता रणाजिरात्

prahastaṃ patitaṃ dṛṣṭvā mārīcaśukasāraṇāḥ
samahodaradhūmrākṣā apasṛptā raṇājirāt

अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते च निपातिते
रावणोऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं नृपसत्तमम्

apakrānteṣv amātyeṣu prahaste ca nipātite
rāvaṇo 'bhyadravat tūrṇam arjunaṃ nṛpasattamam

सहस्रबाहोस्तद्युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम्
नृपराक्षसयोस्तत्र आरब्धं लोमहर्षणम्

sahasrabāhos tad yuddhaṃ viṃśadbāhoś ca dāruṇam
nṛparākṣasayos tatra ārabdhaṃ lomaharṣaṇam

सागराविव संक्षुब्धौ चलमूलाविवाचलौ
तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ

sāgarāv iva saṃkṣubdhau calamūlāv ivācalau
tejoyuktāv ivādityau pradahantāv ivānalau

बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ
मेघाविव विनर्दन्तौ सिंहाविव बलोत्कटौ

baloddhatau yathā nāgau vāśitārthe yathā vṛṣau
meghāv iva vinardantau siṃhāv iva balotkaṭau

रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तौ तथा राक्षसार्जुनौ
परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम्

rudrakālāv iva kruddhau tau tathā rākṣasārjunau
parasparaṃ gadābhyāṃ tau tāḍayām āsatur bhṛśam

वज्रप्रहारानचला यथा घोरान्विषेहिरे
गदाप्रहारांस्तद्वत्तौ सहेते नरराक्षसौ

vajraprahārān acalā yathā ghorān viṣehire
gadāprahārāṃs tadvat tau sahete nararākṣasau

यथाशनिरवेभ्यस्तु जायते वै प्रतिश्रुतिः
तथा ताभ्यां गदापातैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः

yathāśaniravebhyas tu jāyate vai pratiśrutiḥ
tathā tābhyāṃ gadāpātair diśaḥ sarvāḥ pratiśrutāḥ

अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमानाहितोरसि
काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामनी यथा

arjunasya gadā sā tu pātyamānāhitorasi
kāñcanābhaṃ nabhaś cakre vidyutsaudāmanī yathā

तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः
अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ

tathaiva rāvaṇenāpi pātyamānā muhur muhuḥ
arjunorasi nirbhāti gadolkeva mahāgirau

नार्जुनः खेदमाप्नोति न राक्षसगणेश्वरः
सममासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः

nārjunaḥ khedam āpnoti na rākṣasagaṇeśvaraḥ
samam āsīt tayor yuddhaṃ yathā pūrvaṃ balīndrayoḥ

शृङ्गैर्महर्षभौ यद्वद्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ
परस्परं विनिघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ

śṛṅgair maharṣabhau yadvad dantāgrair iva kuñjarau
parasparaṃ vinighnantau nararākṣasasattamau

ततोऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा
स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महाहवे

tato 'rjunena kruddhena sarvaprāṇena sā gadā
stanayor antare muktā rāvaṇasya mahāhave

वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि
दुर्बलेव यथा सेना द्विधाभूतापतत्क्षितौ

varadānakṛtatrāṇe sā gadā rāvaṇorasi
durbaleva yathā senā dvidhābhūtāpatat kṣitau

स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः
अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन्

sa tv arjunapramuktena gadāpātena rāvaṇaḥ
apāsarpad dhanurmātraṃ niṣasāda ca niṣṭanan

स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततोऽर्जुनः
सहसा प्रतिजग्राह गरुत्मानिव पन्नगम्

sa vihvalaṃ tad ālakṣya daśagrīvaṃ tato 'rjunaḥ
sahasā pratijagrāha garutmān iva pannagam

स तं बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम्
बबन्ध बलवान्राजा बलिं नारायणो यथा

sa taṃ bāhusahasreṇa balād gṛhya daśānanam
babandha balavān rājā baliṃ nārāyaṇo yathā

बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः
साध्वीति वादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि

badhyamāne daśagrīve siddhacāraṇadevatāḥ
sādhvīti vādinaḥ puṣpaiḥ kiranty arjunamūrdhani

व्याघ्रो मृगमिवादाय सिंहराडिव दन्तिनम्
ररास हैहयो राजा हर्षादम्बुदवन्मुहुः

vyāghro mṛgam ivādāya siṃharāḍ iva dantinam
rarāsa haihayo rājā harṣād ambudavan muhuḥ

प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम्
सह तै राकसैः क्रुद्ध अभिदुद्राव पार्थिवम्

prahastas tu samāśvasto dṛṣṭvā baddhaṃ daśānanam
saha tai rākasaiḥ kruddha abhidudrāva pārthivam

नक्तंचराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ
उद्धृत आतपापाये समुद्राणामिवाद्भुतः

naktaṃcarāṇāṃ vegas tu teṣām āpatatāṃ babhau
uddhṛta ātapāpāye samudrāṇām ivādbhutaḥ

मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठ तिष्ठेति चासकृत्
मुसलानि च शूलानि उत्ससर्जुस्तदार्जुने

muñca muñceti bhāṣantas tiṣṭha tiṣṭheti cāsakṛt
musalāni ca śūlāni utsasarjus tadārjune

अप्राप्तान्येव तान्याशु असंभ्रान्तस्तदार्जुनः
आयुधान्यमरारीणां जग्राह रिपुसूदनः

aprāptāny eva tāny āśu asaṃbhrāntas tadārjunaḥ
āyudhāny amarārīṇāṃ jagrāha ripusūdanaḥ

ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः
भित्त्वा विद्रावयामास वायुरम्बुधरानिव

tatas tair eva rakṣāṃsi durdharaiḥ pravarāyudhaiḥ
bhittvā vidrāvayām āsa vāyur ambudharān iva

राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यार्जुनस्तदा
रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः

rākṣasāṃs trāsayitvā tu kārtavīryārjunas tadā
rāvaṇaṃ gṛhya nagaraṃ praviveśa suhṛdvṛtaḥ

स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करै;र्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसंनिभः
तदार्जुनः संप्रविवेश तां पुरीं; बलिं निगृह्यैव सहस्रलोचनः

sa kīryamāṇaḥ kusumākṣatotkarair; dvijaiḥ sapauraiḥ puruhūtasaṃnibhaḥ
tadārjunaḥ saṃpraviveśa tāṃ purīṃ; baliṃ nigṛhyaiva sahasralocanaḥ