Uttara Kanda, sarga 35

अपृच्छत ततो रामो दक्षिणाशालयं मुनिम्
प्राञ्जलिर्विनयोपेत इदमाह वचोऽर्थवत्

apṛcchata tato rāmo dakṣiṇāśālayaṃ munim
prāñjalir vinayopeta idam āha vaco 'rthavat

अतुलं बलमेताभ्यां वालिनो रावणस्य च
न त्वेतौ हनुमद्वीर्यैः समाविति मतिर्मम

atulaṃ balam etābhyāṃ vālino rāvaṇasya ca
na tv etau hanumadvīryaiḥ samāv iti matir mama

शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं प्राज्ञता नयसाधनम्
विक्रमश्च प्रभावश्च हनूमति कृतालयाः

śauryaṃ dākṣyaṃ balaṃ dhairyaṃ prājñatā nayasādhanam
vikramaś ca prabhāvaś ca hanūmati kṛtālayāḥ

दृष्ट्वोदधिं विषीदन्तीं तदैष कपिवाहिनीम्
समाश्वास्य कपीन्भूयो योजनानां शतं प्लुतः

dṛṣṭvodadhiṃ viṣīdantīṃ tadaiṣa kapivāhinīm
samāśvāsya kapīn bhūyo yojanānāṃ śataṃ plutaḥ

धर्षयित्वा पुरीं लङ्कां रावणान्तःपुरं तथा
दृष्ट्वा संभाषिता चापि सीता विश्वासिता तथा

dharṣayitvā purīṃ laṅkāṃ rāvaṇāntaḥpuraṃ tathā
dṛṣṭvā saṃbhāṣitā cāpi sītā viśvāsitā tathā

सेनाग्रगा मन्त्रिसुताः किंकरा रावणात्मजः
एते हनुमता तत्र एकेन विनिपातिताः

senāgragā mantrisutāḥ kiṃkarā rāvaṇātmajaḥ
ete hanumatā tatra ekena vinipātitāḥ

भूयो बन्धाद्विमुक्तेन संभाषित्वा दशाननम्
लङ्का भस्मीकृता तेन पावकेनेव मेदिनी

bhūyo bandhād vimuktena saṃbhāṣitvā daśānanam
laṅkā bhasmīkṛtā tena pāvakeneva medinī

न कालस्य न शक्रस्य न विष्णोर्वित्तपस्य च
कर्माणि तानि श्रूयन्ते यानि युद्धे हनूमतः

na kālasya na śakrasya na viṣṇor vittapasya ca
karmāṇi tāni śrūyante yāni yuddhe hanūmataḥ

एतस्य बाहुवीर्येण लङ्का सीता च लक्ष्मणः
प्राप्तो मया जयश्चैव राज्यं मित्राणि बान्धवाः

etasya bāhuvīryeṇa laṅkā sītā ca lakṣmaṇaḥ
prāpto mayā jayaś caiva rājyaṃ mitrāṇi bāndhavāḥ

हनूमान्यदि मे न स्याद्वानराधिपतेः सखा
प्रवृत्तमपि को वेत्तुं जानक्याः शक्तिमान्भवेत्

hanūmān yadi me na syād vānarādhipateḥ sakhā
pravṛttam api ko vettuṃ jānakyāḥ śaktimān bhavet

किमर्थं वाली चैतेन सुग्रीवप्रियकाम्यया
तदा वैरे समुत्पन्ने न दग्धो वीरुधो यथा

kimarthaṃ vālī caitena sugrīvapriyakāmyayā
tadā vaire samutpanne na dagdho vīrudho yathā

न हि वेदितवान्मन्ये हनूमानात्मनो बलम्
यद्दृष्टवाञ्जीवितेष्टं क्लिश्यन्तं वानराधिपम्

na hi veditavān manye hanūmān ātmano balam
yad dṛṣṭavāñ jīviteṣṭaṃ kliśyantaṃ vānarādhipam

एतन्मे भगवन्सर्वं हनूमति महामुने
विस्तरेण यथातत्त्वं कथयामरपूजित

etan me bhagavan sarvaṃ hanūmati mahāmune
vistareṇa yathātattvaṃ kathayāmarapūjita

राघवस्य वचः श्रुत्वा हेतुयुक्तमृषिस्ततः
हनूमतः समक्षं तमिदं वचनमब्रवीत्

rāghavasya vacaḥ śrutvā hetuyuktam ṛṣis tataḥ
hanūmataḥ samakṣaṃ tam idaṃ vacanam abravīt

सत्यमेतद्रघुश्रेष्ठ यद्ब्रवीषि हनूमतः
न बले विद्यते तुल्यो न गतौ न मतौ परः

satyam etad raghuśreṣṭha yad bravīṣi hanūmataḥ
na bale vidyate tulyo na gatau na matau paraḥ

अमोघशापैः शापस्तु दत्तोऽस्य ऋषिभिः पुरा
न वेदिता बलं येन बली सन्नरिमर्दनः

amoghaśāpaiḥ śāpas tu datto 'sya ṛṣibhiḥ purā
na veditā balaṃ yena balī sann arimardanaḥ

बाल्येऽप्येतेन यत्कर्म कृतं राम महाबल
तन्न वर्णयितुं शक्यमतिबालतयास्य ते

bālye 'py etena yat karma kṛtaṃ rāma mahābala
tan na varṇayituṃ śakyam atibālatayāsya te

यदि वास्ति त्वभिप्रायस्तच्छ्रोतुं तव राघव
समाधाय मतिं राम निशामय वदाम्यहम्

yadi vāsti tv abhiprāyas tac chrotuṃ tava rāghava
samādhāya matiṃ rāma niśāmaya vadāmy aham

सूर्यदत्तवरस्वर्णः सुमेरुर्नाम पर्वतः
यत्र राज्यं प्रशास्त्यस्य केसरी नाम वै पिता

sūryadattavarasvarṇaḥ sumerur nāma parvataḥ
yatra rājyaṃ praśāsty asya kesarī nāma vai pitā

तस्य भार्या बभूवेष्टा ह्यञ्जनेति परिश्रुता
जनयामास तस्यां वै वायुरात्मजमुत्तमम्

tasya bhāryā babhūveṣṭā hy añjaneti pariśrutā
janayām āsa tasyāṃ vai vāyur ātmajam uttamam

शालिशूकसमाभासं प्रासूतेमं तदाञ्जना
फलान्याहर्तुकामा वै निष्क्रान्ता गहने चरा

śāliśūkasamābhāsaṃ prāsūtemaṃ tadāñjanā
phalāny āhartukāmā vai niṣkrāntā gahane carā

एष मातुर्वियोगाच्च क्षुधया च भृशार्दितः
रुरोद शिशुरत्यर्थं शिशुः शरभराडिव

eṣa mātur viyogāc ca kṣudhayā ca bhṛśārditaḥ
ruroda śiśur atyarthaṃ śiśuḥ śarabharāḍ iva

ततोद्यन्तं विवस्वन्तं जपापुष्पोत्करोपमम्
ददृशे फललोभाच्च उत्पपात रविं प्रति

tatodyantaṃ vivasvantaṃ japāpuṣpotkaropamam
dadṛśe phalalobhāc ca utpapāta raviṃ prati

बालार्काभिमुखो बालो बालार्क इव मूर्तिमान्
ग्रहीतुकामो बालार्कं प्लवतेऽम्बरमध्यगः

bālārkābhimukho bālo bālārka iva mūrtimān
grahītukāmo bālārkaṃ plavate 'mbaramadhyagaḥ

एतस्मिन्प्लवमाने तु शिशुभावे हनूमति
देवदानवसिद्धानां विस्मयः सुमहानभूत्

etasmin plavamāne tu śiśubhāve hanūmati
devadānavasiddhānāṃ vismayaḥ sumahān abhūt

नाप्येवं वेगवान्वायुर्गरुडो न मनस्तथा
यथायं वायुपुत्रस्तु क्रमतेऽम्बरमुत्तमम्

nāpy evaṃ vegavān vāyur garuḍo na manas tathā
yathāyaṃ vāyuputras tu kramate 'mbaram uttamam

यदि तावच्छिशोरस्य ईदृशौ गतिविक्रमौ
यौवनं बलमासाद्य कथं वेगो भविष्यति

yadi tāvac chiśor asya īdṛśau gativikramau
yauvanaṃ balam āsādya kathaṃ vego bhaviṣyati

तमनुप्लवते वायुः प्लवन्तं पुत्रमात्मनः
सूर्यदाहभयाद्रक्षंस्तुषारचयशीतलः

tam anuplavate vāyuḥ plavantaṃ putram ātmanaḥ
sūryadāhabhayād rakṣaṃs tuṣāracayaśītalaḥ

बहुयोजनसाहस्रं क्रमत्येष ततोऽम्बरम्
पितुर्बलाच्च बाल्याच्च भास्कराभ्याशमागतः

bahuyojanasāhasraṃ kramaty eṣa tato 'mbaram
pitur balāc ca bālyāc ca bhāskarābhyāśam āgataḥ

शिशुरेष त्वदोषज्ञ इति मत्वा दिवाकरः
कार्यं चात्र समायत्तमित्येवं न ददाह सः

śiśur eṣa tv adoṣajña iti matvā divākaraḥ
kāryaṃ cātra samāyattam ity evaṃ na dadāha saḥ

यमेव दिवसं ह्येष ग्रहीतुं भास्करं प्लुतः
तमेव दिवसं राहुर्जिघृक्षति दिवाकरम्

yam eva divasaṃ hy eṣa grahītuṃ bhāskaraṃ plutaḥ
tam eva divasaṃ rāhur jighṛkṣati divākaram

अनेन च परामृष्टो राम सूर्यरथोपरि
अपक्रान्तस्ततस्त्रस्तो राहुश्चन्द्रार्कमर्दनः

anena ca parāmṛṣṭo rāma sūryarathopari
apakrāntas tatas trasto rāhuś candrārkamardanaḥ

स इन्द्रभवनं गत्वा सरोषः सिंहिकासुतः
अब्रवीद्भ्रुकुटीं कृत्वा देवं देवगणैर्वृतम्

sa indrabhavanaṃ gatvā saroṣaḥ siṃhikāsutaḥ
abravīd bhrukuṭīṃ kṛtvā devaṃ devagaṇair vṛtam

बुभुक्षापनयं दत्त्वा चन्द्रार्कौ मम वासव
किमिदं तत्त्वया दत्तमन्यस्य बलवृत्रहन्

bubhukṣāpanayaṃ dattvā candrārkau mama vāsava
kim idaṃ tat tvayā dattam anyasya balavṛtrahan

अद्याहं पर्वकाले तु जिघृक्षुः सूर्यमागतः
अथान्यो राहुरासाद्य जग्राह सहसा रविम्

adyāhaṃ parvakāle tu jighṛkṣuḥ sūryam āgataḥ
athānyo rāhur āsādya jagrāha sahasā ravim

स राहोर्वचनं श्रुत्वा वासवः संभ्रमान्वितः
उत्पपातासनं हित्वा उद्वहन्काञ्चनस्रजम्

sa rāhor vacanaṃ śrutvā vāsavaḥ saṃbhramānvitaḥ
utpapātāsanaṃ hitvā udvahan kāñcanasrajam

ततः कैलासकूटाभं चतुर्दन्तं मदस्रवम्
शृङ्गारकारिणं प्रांशुं स्वर्णघण्टाट्टहासिनम्

tataḥ kailāsakūṭābhaṃ caturdantaṃ madasravam
śṛṅgārakāriṇaṃ prāṃśuṃ svarṇaghaṇṭāṭṭahāsinam

इन्द्रः करीन्द्रमारुह्य राहुं कृत्वा पुरःसरम्
प्रायाद्यत्राभवत्सूर्यः सहानेन हनूमता

indraḥ karīndram āruhya rāhuṃ kṛtvā puraḥsaram
prāyād yatrābhavat sūryaḥ sahānena hanūmatā

अथातिरभसेनागाद्राहुरुत्सृज्य वासवम्
अनेन च स वै दृष्ट आधावञ्शैलकूटवत्

athātirabhasenāgād rāhur utsṛjya vāsavam
anena ca sa vai dṛṣṭa ādhāvañ śailakūṭavat

ततः सूर्यं समुत्सृज्य राहुमेवमवेक्ष्य च
उत्पपात पुनर्व्योम ग्रहीतुं सिंहिकासुतम्

tataḥ sūryaṃ samutsṛjya rāhum evam avekṣya ca
utpapāta punar vyoma grahītuṃ siṃhikāsutam

उत्सृज्यार्कमिमं राम आधावन्तं प्लवंगमम्
दृष्ट्वा राहुः परावृत्य मुखशेषः पराङ्मुखः

utsṛjyārkam imaṃ rāma ādhāvantaṃ plavaṃgamam
dṛṣṭvā rāhuḥ parāvṛtya mukhaśeṣaḥ parāṅmukhaḥ

इन्द्रमाशंसमानस्तु त्रातारं सिंहिकासुतः
इन्द्र इन्द्रेति संत्रासान्मुहुर्मुहुरभाषत

indram āśaṃsamānas tu trātāraṃ siṃhikāsutaḥ
indra indreti saṃtrāsān muhur muhur abhāṣata

राहोर्विक्रोशमानस्य प्रागेवालक्षितः स्वरः
श्रुत्वेन्द्रोवाच मा भैषीरयमेनं निहन्म्यहम्

rāhor vikrośamānasya prāg evālakṣitaḥ svaraḥ
śrutvendrovāca mā bhaiṣīr ayam enaṃ nihanmy aham

ऐरावतं ततो दृष्ट्वा महत्तदिदमित्यपि
फलं तं हस्तिराजानमभिदुद्राव मारुतिः

airāvataṃ tato dṛṣṭvā mahat tad idam ity api
phalaṃ taṃ hastirājānam abhidudrāva mārutiḥ

तदास्य धावतो रूपमैरावतजिघृक्षया
मुहूर्तमभवद्घोरमिन्द्राग्न्योरिव भास्वरम्

tadāsya dhāvato rūpam airāvatajighṛkṣayā
muhūrtam abhavad ghoram indrāgnyor iva bhāsvaram

एवमाधावमानं तु नातिक्रुद्धः शचीपतिः
हस्तान्तेनातिमुक्तेन कुलिशेनाभ्यताडयत्

evam ādhāvamānaṃ tu nātikruddhaḥ śacīpatiḥ
hastāntenātimuktena kuliśenābhyatāḍayat

ततो गिरौ पपातैष इन्द्रवज्राभिताडितः
पतमानस्य चैतस्य वामो हनुरभज्यत

tato girau papātaiṣa indravajrābhitāḍitaḥ
patamānasya caitasya vāmo hanur abhajyata

तस्मिंस्तु पतिते बाले वज्रताडनविह्वले
चुक्रोधेन्द्राय पवनः प्रजानामशिवाय च

tasmiṃs tu patite bāle vajratāḍanavihvale
cukrodhendrāya pavanaḥ prajānām aśivāya ca

विण्मूत्राशयमावृत्य प्रजास्वन्तर्गतः प्रभुः
रुरोध सर्वभूतानि यथा वर्षाणि वासवः

viṇmūtrāśayam āvṛtya prajāsv antargataḥ prabhuḥ
rurodha sarvabhūtāni yathā varṣāṇi vāsavaḥ

वायुप्रकोपाद्भूतानि निरुच्छ्वासानि सर्वतः
संधिभिर्भज्यमानानि काष्ठभूतानि जज्ञिरे

vāyuprakopād bhūtāni nirucchvāsāni sarvataḥ
saṃdhibhir bhajyamānāni kāṣṭhabhūtāni jajñire

निःस्वधं निर्वषट्कारं निष्क्रियं धर्मवर्जितम्
वायुप्रकोपात्त्रैलोक्यं निरयस्थमिवाबभौ

niḥsvadhaṃ nirvaṣaṭkāraṃ niṣkriyaṃ dharmavarjitam
vāyuprakopāt trailokyaṃ nirayastham ivābabhau

ततः प्रजाः सगन्धर्वाः सदेवासुरमानुषाः
प्रजापतिं समाधावन्नसुखार्ताः सुखैषिणः

tataḥ prajāḥ sagandharvāḥ sadevāsuramānuṣāḥ
prajāpatiṃ samādhāvann asukhārtāḥ sukhaiṣiṇaḥ

ऊचुः प्राञ्जलयो देवा दरोदरनिभोदराः
त्वया स्म भगवन्सृष्टाः प्रजानाथ चतुर्विधाः

ūcuḥ prāñjalayo devā darodaranibhodarāḥ
tvayā sma bhagavan sṛṣṭāḥ prajānātha caturvidhāḥ

त्वया दत्तोऽयमस्माकमायुषः पवनः पतिः
सोऽस्मान्प्राणेश्वरो भूत्वा कस्मादेषोऽद्य सत्तम

tvayā datto 'yam asmākam āyuṣaḥ pavanaḥ patiḥ
so 'smān prāṇeśvaro bhūtvā kasmād eṣo 'dya sattama

रुरोध दुःखं जनयन्नन्तःपुर इव स्त्रियः
तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ता वायुनोपहता विभो

rurodha duḥkhaṃ janayann antaḥpura iva striyaḥ
tasmāt tvāṃ śaraṇaṃ prāptā vāyunopahatā vibho

वायुसंरोधजं दुःखमिदं नो नुद शत्रुहन्

vāyusaṃrodhajaṃ duḥkham idaṃ no nuda śatruhan

एतत्प्रजानां श्रुत्वा तु प्रजानाथः प्रजापतिः
कारणादिति तानुक्त्वा प्रजाः पुनरभाषत

etat prajānāṃ śrutvā tu prajānāthaḥ prajāpatiḥ
kāraṇād iti tān uktvā prajāḥ punar abhāṣata

यस्मिन्वः कारणे वायुश्चुक्रोध च रुरोध च
प्रजाः शृणुध्वं तत्सर्वं श्रोतव्यं चात्मनः क्षमम्

yasmin vaḥ kāraṇe vāyuś cukrodha ca rurodha ca
prajāḥ śṛṇudhvaṃ tat sarvaṃ śrotavyaṃ cātmanaḥ kṣamam

पुत्रस्तस्यामरेशेन इन्द्रेणाद्य निपातितः
राहोर्वचनमाज्ञाय राज्ञा वः कोपितोऽनिलः

putras tasyāmareśena indreṇādya nipātitaḥ
rāhor vacanam ājñāya rājñā vaḥ kopito 'nilaḥ

अशरीरः शरीरेषु वायुश्चरति पालयन्
शरीरं हि विना वायुं समतां याति रेणुभिः

aśarīraḥ śarīreṣu vāyuś carati pālayan
śarīraṃ hi vinā vāyuṃ samatāṃ yāti reṇubhiḥ

वायुः प्राणाः सुखं वायुर्वायुः सर्वमिदं जगत्
वायुना संपरित्यक्तं न सुखं विन्दते जगत्

vāyuḥ prāṇāḥ sukhaṃ vāyur vāyuḥ sarvam idaṃ jagat
vāyunā saṃparityaktaṃ na sukhaṃ vindate jagat

अद्यैव च परित्यक्तं वायुना जगदायुषा
अद्यैवेमे निरुच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः

adyaiva ca parityaktaṃ vāyunā jagad āyuṣā
adyaiveme nirucchvāsāḥ kāṣṭhakuḍyopamāḥ sthitāḥ

तद्यामस्तत्र यत्रास्ते मारुतो रुक्प्रदो हि वः
मा विनाशं गमिष्याम अप्रसाद्यादितेः सुतम्

tad yāmas tatra yatrāste māruto rukprado hi vaḥ
mā vināśaṃ gamiṣyāma aprasādyāditeḥ sutam

ततः प्रजाभिः सहितः प्रजापतिः; सदेवगन्धर्वभुजंगगुह्यकः
जगाम तत्रास्यति यत्र मारुतः; सुतं सुरेन्द्राभिहतं प्रगृह्य सः

tataḥ prajābhiḥ sahitaḥ prajāpatiḥ; sadevagandharvabhujaṃgaguhyakaḥ
jagāma tatrāsyati yatra mārutaḥ; sutaṃ surendrābhihataṃ pragṛhya saḥ

ततोऽर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभं; सुतं तदोत्सङ्गगतं सदागतेः
चतुर्मुखो वीक्ष्य कृपामथाकरो;त्सदेवसिद्धर्षिभुजंगराक्षसः

tato 'rkavaiśvānarakāñcanaprabhaṃ; sutaṃ tadotsaṅgagataṃ sadāgateḥ
caturmukho vīkṣya kṛpām athākarot; sadevasiddharṣibhujaṃgarākṣasaḥ