Uttara Kanda, sarga 36

ततः पितामहं दृष्ट्वा वायुः पुत्रवधार्दितः
शिशुकं तं समादाय उत्तस्थौ धातुरग्रतः

tataḥ pitāmahaṃ dṛṣṭvā vāyuḥ putravadhārditaḥ
śiśukaṃ taṃ samādāya uttasthau dhātur agrataḥ

चलत्कुण्डलमौलिस्रक्तपनीयविभूषणः
पादयोर्न्यपतद्वायुस्तिस्रोऽवस्थाय वेधसे

calatkuṇḍalamaulisraktapanīyavibhūṣaṇaḥ
pādayor nyapatad vāyus tisro 'vasthāya vedhase

तं तु वेदविदाद्यस्तु लम्बाभरणशोभिना
वायुमुत्थाप्य हस्तेन शिशुं तं परिमृष्टवान्

taṃ tu vedavidādyas tu lambābharaṇaśobhinā
vāyum utthāpya hastena śiśuṃ taṃ parimṛṣṭavān

स्पृष्टमात्रस्ततः सोऽथ सलीलं पद्मजन्मना
जलसिक्तं यथा सस्यं पुनर्जीवितमाप्तवान्

spṛṣṭamātras tataḥ so 'tha salīlaṃ padmajanmanā
jalasiktaṃ yathā sasyaṃ punar jīvitam āptavān

प्राणवन्तमिमं दृष्ट्वा प्राणो गन्धवहो मुदा
चचार सर्वभूतेषु संनिरुद्धं यथापुरा

prāṇavantam imaṃ dṛṣṭvā prāṇo gandhavaho mudā
cacāra sarvabhūteṣu saṃniruddhaṃ yathāpurā

मरुद्रोगविनिर्मुक्ताः प्रजा वै मुदिताभवन्
शीतवातविनिर्मुक्ताः पद्मिन्य इव साम्बुजाः

marudrogavinirmuktāḥ prajā vai muditābhavan
śītavātavinirmuktāḥ padminya iva sāmbujāḥ

ततस्त्रियुग्मस्त्रिककुत्त्रिधामा त्रिदशार्चितः
उवाच देवता ब्रह्मा मारुतप्रियकाम्यया

tatas triyugmas trikakut tridhāmā tridaśārcitaḥ
uvāca devatā brahmā mārutapriyakāmyayā

भो महेन्द्राग्निवरुणधनेश्वरमहेश्वराः
जानतामपि तत्सर्वं हितं वक्ष्यामि श्रूयताम्

bho mahendrāgnivaruṇadhaneśvaramaheśvarāḥ
jānatām api tat sarvaṃ hitaṃ vakṣyāmi śrūyatām

अनेन शिशुना कार्यं कर्तव्यं वो भविष्यति
ददतास्य वरान्सर्वे मारुतस्यास्य तुष्टिदान्

anena śiśunā kāryaṃ kartavyaṃ vo bhaviṣyati
dadatāsya varān sarve mārutasyāsya tuṣṭidān

ततः सहस्रनयनः प्रीतिरक्तः शुभाननः
कुशे शयमयीं मालां समुत्क्षिप्येदमब्रवीत्

tataḥ sahasranayanaḥ prītiraktaḥ śubhānanaḥ
kuśe śayamayīṃ mālāṃ samutkṣipyedam abravīt

मत्करोत्सृष्टवज्रेण हनुरस्य यथा क्षतः
नाम्नैष कपिशार्दूलो भविता हनुमानिति

matkarotsṛṣṭavajreṇa hanur asya yathā kṣataḥ
nāmnaiṣa kapiśārdūlo bhavitā hanumān iti

अहमेवास्य दास्यामि परमं वरमुत्तमम्
अतः प्रभृति वज्रस्य ममावध्यो भविष्यति

aham evāsya dāsyāmi paramaṃ varam uttamam
ataḥ prabhṛti vajrasya mamāvadhyo bhaviṣyati

मार्ताण्डस्त्वब्रवीत्तत्र भगवांस्तिमिरापहः
तेजसोऽस्य मदीयस्य ददामि शतिकां कलाम्

mārtāṇḍas tv abravīt tatra bhagavāṃs timirāpahaḥ
tejaso 'sya madīyasya dadāmi śatikāṃ kalām

यदा तु शास्त्राण्यध्येतुं शक्तिरस्य भविष्यति
तदास्य शास्त्रं दास्यामि येन वाग्मी भविष्यति

yadā tu śāstrāṇy adhyetuṃ śaktir asya bhaviṣyati
tadāsya śāstraṃ dāsyāmi yena vāgmī bhaviṣyati

वरुणश्च वरं प्रादान्नास्य मृत्युर्भविष्यति
वर्षायुतशतेनापि मत्पाशादुदकादपि

varuṇaś ca varaṃ prādān nāsya mṛtyur bhaviṣyati
varṣāyutaśatenāpi matpāśād udakād api

यमोऽपि दण्डावध्यत्वमरोगत्वं च नित्यशः
दिशतेऽस्य वरं तुष्ट अविषादं च संयुगे

yamo 'pi daṇḍāvadhyatvam arogatvaṃ ca nityaśaḥ
diśate 'sya varaṃ tuṣṭa aviṣādaṃ ca saṃyuge

गदेयं मामिका नैनं संयुगेषु वधिष्यति
इत्येवं वरदः प्राह तदा ह्येकाक्षिपिङ्गलः

gadeyaṃ māmikā nainaṃ saṃyugeṣu vadhiṣyati
ity evaṃ varadaḥ prāha tadā hy ekākṣipiṅgalaḥ

मत्तो मदायुधानां च न वध्योऽयं भविष्यति
इत्येवं शंकरेणापि दत्तोऽस्य परमो वरः

matto madāyudhānāṃ ca na vadhyo 'yaṃ bhaviṣyati
ity evaṃ śaṃkareṇāpi datto 'sya paramo varaḥ

सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्योऽयं भविष्यति
दीर्घायुश्च महात्मा च इति ब्रह्माब्रवीद्वचः

sarveṣāṃ brahmadaṇḍānām avadhyo 'yaṃ bhaviṣyati
dīrghāyuś ca mahātmā ca iti brahmābravīd vacaḥ

विश्वकर्मा तु दृष्ट्वैनं बालसूर्योपमं शिशुम्
शिल्पिनां प्रवरः प्राह वरमस्य महामतिः

viśvakarmā tu dṛṣṭvainaṃ bālasūryopamaṃ śiśum
śilpināṃ pravaraḥ prāha varam asya mahāmatiḥ

विनिर्मितानि देवानामायुधानीह यानि तु
तेषां संग्रामकाले तु अवध्योऽयं भविष्यति

vinirmitāni devānām āyudhānīha yāni tu
teṣāṃ saṃgrāmakāle tu avadhyo 'yaṃ bhaviṣyati

ततः सुराणां तु वरैर्दृष्ट्वा ह्येनमलंकृतम्
चतुर्मुखस्तुष्टमुखो वायुमाह जगद्गुरुः

tataḥ surāṇāṃ tu varair dṛṣṭvā hy enam alaṃkṛtam
caturmukhas tuṣṭamukho vāyum āha jagadguruḥ

अमित्राणां भयकरो मित्राणामभयंकरः
अजेयो भविता तेऽत्र पुत्रो मारुतमारुतिः

amitrāṇāṃ bhayakaro mitrāṇām abhayaṃkaraḥ
ajeyo bhavitā te 'tra putro mārutamārutiḥ

रावणोत्सादनार्थानि रामप्रीतिकराणि च
रोमहर्षकराण्येष कर्ता कर्माणि संयुगे

rāvaṇotsādanārthāni rāmaprītikarāṇi ca
romaharṣakarāṇy eṣa kartā karmāṇi saṃyuge

एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य मारुतं तेऽमरैः सह
यथागतं ययुः सर्वे पितामहपुरोगमाः

evam uktvā tam āmantrya mārutaṃ te 'maraiḥ saha
yathāgataṃ yayuḥ sarve pitāmahapurogamāḥ

सोऽपि गन्धवहः पुत्रं प्रगृह्य गृहमानयत्
अञ्जनायास्तमाख्याय वरं दत्तं विनिःसृतः

so 'pi gandhavahaḥ putraṃ pragṛhya gṛham ānayat
añjanāyāstam ākhyāya varaṃ dattaṃ viniḥsṛtaḥ

प्राप्य राम वरानेष वरदानबलान्वितः
बलेनात्मनि संस्थेन सोऽपूर्यत यथार्णवः

prāpya rāma varān eṣa varadānabalānvitaḥ
balenātmani saṃsthena so 'pūryata yathārṇavaḥ

बलेनापूर्यमाणो हि एष वानरपुंगवः
आश्रमेषु महर्षीणामपराध्यति निर्भयः

balenāpūryamāṇo hi eṣa vānarapuṃgavaḥ
āśrameṣu maharṣīṇām aparādhyati nirbhayaḥ

स्रुग्भाण्डानग्निहोत्रं च वल्कलानां च संचयान्
भग्नविच्छिन्नविध्वस्तान्सुशान्तानां करोत्ययम्

srugbhāṇḍān agnihotraṃ ca valkalānāṃ ca saṃcayān
bhagnavicchinnavidhvastān suśāntānāṃ karoty ayam

सर्वेषां ब्रह्मदण्डानामवध्यं ब्रह्मणा कृतम्
जानन्त ऋषयस्तं वै क्षमन्ते तस्य नित्यशः

sarveṣāṃ brahmadaṇḍānām avadhyaṃ brahmaṇā kṛtam
jānanta ṛṣayas taṃ vai kṣamante tasya nityaśaḥ

यदा केषरिणा त्वेष वायुना साञ्जनेन च
प्रतिषिद्धोऽपि मर्यादां लङ्घयत्येव वानरः

yadā keṣariṇā tv eṣa vāyunā sāñjanena ca
pratiṣiddho 'pi maryādāṃ laṅghayaty eva vānaraḥ

ततो महर्षयः क्रुद्धा भृग्वङ्गिरसवंशजाः
शेपुरेनं रघुश्रेष्ठ नातिक्रुद्धातिमन्यवः

tato maharṣayaḥ kruddhā bhṛgvaṅgirasavaṃśajāḥ
śepur enaṃ raghuśreṣṭha nātikruddhātimanyavaḥ

बाधसे यत्समाश्रित्य बलमस्मान्प्लवंगम
तद्दीर्घकालं वेत्तासि नास्माकं शापमोहितः

bādhase yat samāśritya balam asmān plavaṃgama
tad dīrghakālaṃ vettāsi nāsmākaṃ śāpamohitaḥ

ततस्तु हृततेजौजा महर्षिवचनौजसा
एषो श्रमाणि नात्येति मृदुभावगतश्चरन्

tatas tu hṛtatejaujā maharṣivacanaujasā
eṣo śramāṇi nātyeti mṛdubhāvagataś caran

अथ ऋक्षरजा नाम वालिसुग्रीवयोः पिता
सर्ववानरराजासीत्तेजसा इव भास्करः

atha ṛkṣarajā nāma vālisugrīvayoḥ pitā
sarvavānararājāsīt tejasā iva bhāskaraḥ

स तु राज्यं चिरं कृत्वा वानराणां हरीश्वरः
ततस्त्वर्क्षरजा नाम कालधर्मेण संगतः

sa tu rājyaṃ ciraṃ kṛtvā vānarāṇāṃ harīśvaraḥ
tatas tvarkṣarajā nāma kāladharmeṇa saṃgataḥ

तस्मिन्नस्तमिते वाली मन्त्रिभिर्मन्त्रकोविदैः
पित्र्ये पदे कृतो राजा सुग्रीवो वालिनः पदे

tasminn astamite vālī mantribhir mantrakovidaiḥ
pitrye pade kṛto rājā sugrīvo vālinaḥ pade

सुग्रीवेण समं त्वस्य अद्वैधं छिद्रवर्जितम्
अहार्यं सख्यमभवदनिलस्य यथाग्निना

sugrīveṇa samaṃ tv asya advaidhaṃ chidravarjitam
ahāryaṃ sakhyam abhavad anilasya yathāgninā

एष शापवशादेव न वेदबलमात्मनः
वालिसुग्रीवयोर्वैरं यदा राम समुत्थितम्

eṣa śāpavaśād eva na vedabalam ātmanaḥ
vālisugrīvayor vairaṃ yadā rāma samutthitam

न ह्येष राम सुग्रीवो भ्राम्यमाणोऽपि वालिना
वेदयानो न च ह्येष बलमात्मनि मारुतिः

na hy eṣa rāma sugrīvo bhrāmyamāṇo 'pi vālinā
vedayāno na ca hy eṣa balam ātmani mārutiḥ

पराक्रमोत्साहमतिप्रतापैः; सौशील्यमाधुर्यनयानयैश्च
गाम्भीर्यचातुर्यसुवीर्यधैर्यै;र्हनूमतः कोऽप्यधिकोऽस्ति लोके

parākramotsāhamatipratāpaiḥ; sauśīlyamādhuryanayānayaiś ca
gāmbhīryacāturyasuvīryadhairyair; hanūmataḥ ko 'py adhiko 'sti loke

असौ पुरा व्याकरणं ग्रहीष्य;न्सूर्योन्मुखः पृष्ठगमः कपीन्द्रः
उद्यद्गिरेरस्तगिरिं जगाम; ग्रन्थं महद्धारयदप्रमेयः

asau purā vyākaraṇaṃ grahīṣyan; sūryonmukhaḥ pṛṣṭhagamaḥ kapīndraḥ
udyadgirer astagiriṃ jagāma; granthaṃ mahad dhārayad aprameyaḥ

प्रवीविविक्षोरिव सागरस्य; लोकान्दिधक्षोरिव पावकस्य
लोकक्षयेष्वेव यथान्तकस्य; हनूमतः स्थास्यति कः पुरस्तात्

pravīvivikṣor iva sāgarasya; lokān didhakṣor iva pāvakasya
lokakṣayeṣv eva yathāntakasya; hanūmataḥ sthāsyati kaḥ purastāt

एषोऽपि चान्ये च महाकपीन्द्राः; सुग्रीवमैन्दद्विविदाः सनीलाः
सतारतारेयनलाः सरम्भा;स्त्वत्कारणाद्राम सुरैर्हि सृष्टाः

eṣo 'pi cānye ca mahākapīndrāḥ; sugrīvamaindadvividāḥ sanīlāḥ
satāratāreyanalāḥ sarambhās; tvatkāraṇād rāma surair hi sṛṣṭāḥ

तदेतत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
हनूमतो बालभावे कर्मैतत्कथितं मया

tad etat kathitaṃ sarvaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
hanūmato bālabhāve karmaitat kathitaṃ mayā

दृष्टः संभाषितश्चासि राम गच्छमहे वयम्
एवमुक्त्वा गताः सर्वे ऋषयस्ते यथागतम्

dṛṣṭaḥ saṃbhāṣitaś cāsi rāma gacchamahe vayam
evam uktvā gatāḥ sarve ṛṣayas te yathāgatam