Uttara Kanda, sarga 49

दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीतामाश्रमं संप्रवेशिताम्
संतापमकरोद्घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः

dṛṣṭvā tu maithilīṃ sītām āśramaṃ saṃpraveśitām
saṃtāpam akarod ghoraṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ

अब्रवीच्च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम्
सीतासंतापजं दुःखं पश्य रामस्य धीमतः

abravīc ca mahātejāḥ sumantraṃ mantrasārathim
sītāsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ paśya rāmasya dhīmataḥ

अतो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति
पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम्

ato duḥkhataraṃ kiṃ nu rāghavasya bhaviṣyati
patnīṃ śuddhasamācārāṃ visṛjya janakātmajām

व्यक्तं दैवादहं मन्ये राघवस्य विनाभवम्
वैदेह्या सारथे सार्धं दैवं हि दुरतिक्रमम्

vyaktaṃ daivād ahaṃ manye rāghavasya vinābhavam
vaidehyā sārathe sārdhaṃ daivaṃ hi duratikramam

यो हि देवान्सगन्धर्वानसुरान्सह राक्षसैः
निहन्याद्राघवः क्रुद्धः स दैवमनुवर्तते

yo hi devān sagandharvān asurān saha rākṣasaiḥ
nihanyād rāghavaḥ kruddhaḥ sa daivam anuvartate

पुरा मम पितुर्वाक्यैर्दण्डके विजने वने
उषितो नव वर्षाणि पञ्च चैव सुदारुणे

purā mama pitur vākyair daṇḍake vijane vane
uṣito nava varṣāṇi pañca caiva sudāruṇe

ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम्
पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे

tato duḥkhataraṃ bhūyaḥ sītāyā vipravāsanam
paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā nṛśaṃsaṃ pratibhāti me

को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्यस्मिन्यशोहरे
मैथिलीं प्रति संप्राप्तः पौरैर्हीनार्थवादिभिः

ko nu dharmāśrayaḥ sūta karmaṇy asmin yaśohare
maithilīṃ prati saṃprāptaḥ paurair hīnārthavādibhiḥ

एता बहुविधा वाचः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह

etā bahuvidhā vācaḥ śrutvā lakṣmaṇabhāṣitāḥ
sumantraḥ prāñjalir bhūtvā vākyam etad uvāca ha

न संतापस्त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति
दृष्टमेतत्पुरा विप्रैः पितुस्ते लक्ष्मणाग्रतः

na saṃtāpas tvayā kāryaḥ saumitre maithilīṃ prati
dṛṣṭam etat purā vipraiḥ pitus te lakṣmaṇāgrataḥ

भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायोऽल्पसौख्यवान्
त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतौ तथा
संत्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान्

bhaviṣyati dṛḍhaṃ rāmo duḥkhaprāyo 'lpasaukhyavān
tvāṃ caiva maithilīṃ caiva śatrughnabharatau tathā
saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā mahān

न त्विदं त्वयि वक्तव्यं सौमित्रे भरतेऽपि वा
राज्ञा वोऽव्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यदुवाच ह

na tv idaṃ tvayi vaktavyaṃ saumitre bharate 'pi vā
rājñā vo 'vyāhṛtaṃ vākyaṃ durvāsā yad uvāca ha

महाराजसमीपे च मम चैव नरर्षभ
ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च संनिधौ

mahārājasamīpe ca mama caiva nararṣabha
ṛṣiṇā vyāhṛtaṃ vākyaṃ vasiṣṭhasya ca saṃnidhau

ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा मामाह पुरुषर्षभः
सूत न क्वचिदेवं ते वक्तव्यं जनसंनिधौ

ṛṣes tu vacanaṃ śrutvā mām āha puruṣarṣabhaḥ
sūta na kva cid evaṃ te vaktavyaṃ janasaṃnidhau

तस्याहं लोकपालस्य वाक्यं तत्सुसमाहितः
नैव जात्वनृतं कुर्यामिति मे सौम्य दर्शनम्

tasyāhaṃ lokapālasya vākyaṃ tat susamāhitaḥ
naiva jātv anṛtaṃ kuryām iti me saumya darśanam

सर्वथा नास्त्यवक्तव्यं मया सौम्य तवाग्रतः
यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघुनन्दन

sarvathā nāsty avaktavyaṃ mayā saumya tavāgrataḥ
yadi te śravaṇe śraddhā śrūyatāṃ raghunandana

यद्यप्यहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितः पुरा
तच्चाप्युदाहरिष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम्

yady apy ahaṃ narendreṇa rahasyaṃ śrāvitaḥ purā
tac cāpy udāhariṣyāmi daivaṃ hi duratikramam

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य गम्भीरार्थपदं महत्
तथ्यं ब्रूहीति सौमित्रिः सूतं वाक्यमथाब्रवीत्

tac chrutvā bhāṣitaṃ tasya gambhīrārthapadaṃ mahat
tathyaṃ brūhīti saumitriḥ sūtaṃ vākyam athābravīt