Uttara Kanda, sarga 51

तस्मात्पुत्रेषु दारेषु मित्रेषु च धनेषु च ।नातिप्रसङ्गः कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर्ध्रुवम्

tasmātputreṣu dāreṣu mitreṣu ca dhaneṣu ca |nātiprasaṅgaḥ kartavyo viprayogo hi tairdhruvam

लक्ष्मणस्य तु तद्वाक्यं निशम्य परमाद्भुतम् ।सुप्रीतश्चाभवद्रामो वाक्यमेतदुवाच ह

lakṣmaṇasya tu tadvākyaṃ niśamya paramādbhutam |suprītaścābhavadrāmo vākyametaduvāca ha

दुर्लभस्त्वीदृशो बन्धुरस्मिन्काले विशेषतः ।यादृशस्त्वं महाबुद्धेर्मम सौम्य मनो ऽनुगः

durlabhastvīdṛśo bandhurasminkāle viśeṣataḥ |yādṛśastvaṃ mahābuddhermama saumya mano 'nugaḥ

यच्च मे हृदये किञ्चिद्वर्तते शुभलक्षण ।तन्निशामय च श्रुत्वा कुरुष्व वचनं मम

yacca me hṛdaye kiñcidvartate śubhalakṣaṇa |tanniśāmaya ca śrutvā kuruṣva vacanaṃ mama

चत्वारो दिवसाः सौम्य कार्यं पौरजनस्य वै ।अकुर्वाणस्य सौमित्रे तन्मे मर्माणि कृन्तति

catvāro divasāḥ saumya kāryaṃ paurajanasya vai |akurvāṇasya saumitre tanme marmāṇi kṛntati

आहूयन्तां प्रकृतयः पुरोधा मन्त्रिणस्तथा ।कार्यार्थिनश्च पुरुषाः स्त्रियश्च पुरुषर्षभ

āhūyantāṃ prakṛtayaḥ purodhā mantriṇastathā |kāryārthinaśca puruṣāḥ striyaśca puruṣarṣabha

पौरकार्याणि यो राजा न करोति दिने दिने ।संवृते नरके घोरे पतितो नात्र संशयः

paurakāryāṇi yo rājā na karoti dine dine |saṃvṛte narake ghore patito nātra saṃśayaḥ

श्रूयते हि पुरा राजा नृगो नाम महायशाः ।बभूव पृथिवीपालो ब्रह्मण्यः सत्यवाक् शुचिः

śrūyate hi purā rājā nṛgo nāma mahāyaśāḥ |babhūva pṛthivīpālo brahmaṇyaḥ satyavāk śuciḥ

स कदाचिद्गवां कोटीः सवत्साः स्वर्णभूषिताः ।नृदेवो भूमिदेवेभ्यः पुष्करेषु ददौ नृपः

sa kadācidgavāṃ koṭīḥ savatsāḥ svarṇabhūṣitāḥ |nṛdevo bhūmidevebhyaḥ puṣkareṣu dadau nṛpaḥ

ततः सङ्गाद्गता धेनुः सवत्सा स्पर्शिता ऽनघ ।ब्राह्मणस्याहिताग्नेश्च दरिद्रस्योञ्छवर्तिनः

tataḥ saṅgādgatā dhenuḥ savatsā sparśitā 'nagha |brāhmaṇasyāhitāgneśca daridrasyoñchavartinaḥ

स नष्टां गां क्षुधार्तो वै अन्विषंस्तत्र तत्र च ।नापश्यत्सर्वराज्येषु संवत्सरगणान्बहून्

sa naṣṭāṃ gāṃ kṣudhārto vai anviṣaṃstatra tatra ca |nāpaśyatsarvarājyeṣu saṃvatsaragaṇānbahūn

ततः कनखलं गत्वा जीर्णवत्सां निरामयाम् ।ददर्श गां स्वकां धेनुं ब्राह्मणस्य निवेशने

tataḥ kanakhalaṃ gatvā jīrṇavatsāṃ nirāmayām |dadarśa gāṃ svakāṃ dhenuṃ brāhmaṇasya niveśane

अथ तां नामधेयेन स्वकेनोवाच स द्विजः ।आगच्छ शबलेत्येवं सा तु शुश्राव गौः स्वरम्

atha tāṃ nāmadheyena svakenovāca sa dvijaḥ |āgaccha śabaletyevaṃ sā tu śuśrāva gauḥ svaram

तस्य तं स्वरमाज्ञाय क्षुधार्तस्य द्विजस्य वै ।अन्वगात्पृष्ठतः सा गौर्गच्छन्तं पावकोपमम्

tasya taṃ svaramājñāya kṣudhārtasya dvijasya vai |anvagātpṛṣṭhataḥ sā gaurgacchantaṃ pāvakopamam

यो ऽपि पालयते विप्रः सो ऽपि गामन्वगाद्द्रुतम् ।गत्वा तमृषिमाचष्ट मम गौरिति सत्वरम्

yo 'pi pālayate vipraḥ so 'pi gāmanvagāddrutam |gatvā tamṛṣimācaṣṭa mama gauriti satvaram

स्पर्शिता राजसिंहेन मम दत्ता नृगेण ह ।तयोर्ब्राह्मणयोर्वादो महानासीद्विपश्चितोः

sparśitā rājasiṃhena mama dattā nṛgeṇa ha |tayorbrāhmaṇayorvādo mahānāsīdvipaścitoḥ

विवदन्तौ ततो ऽन्योन्यं दातारमभिजग्मतुः ।तौ राजभवनद्वारि न प्राप्तौ नृगशासनम्

vivadantau tato 'nyonyaṃ dātāramabhijagmatuḥ |tau rājabhavanadvāri na prāptau nṛgaśāsanam

अहोरात्राण्यनेकानि वसन्तौ क्रोधमीयतुः ।ऊचतुश्च महात्मानौ तावुभौ द्विजसत्तमौ ॥क्रुद्धौ परमसम्प्राप्तौ वाक्यं घोराभिसंहितम्

ahorātrāṇyanekāni vasantau krodhamīyatuḥ |ūcatuśca mahātmānau tāvubhau dvijasattamau ||kruddhau paramasamprāptau vākyaṃ ghorābhisaṃhitam

अर्थिनां कार्यसिद्ध्यर्थं यस्मात्त्वं नैषि दर्शनम् ।अदृश्यः सर्वभूतानां कृकलासो भविष्यसि

arthināṃ kāryasiddhyarthaṃ yasmāttvaṃ naiṣi darśanam |adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kṛkalāso bhaviṣyasi

बहुवर्षसहस्राणि बहुवर्षशतानि च ।श्वभ्रे ऽस्मिन् कृकलासो वै दीर्घकालं वसिष्यसि

bahuvarṣasahasrāṇi bahuvarṣaśatāni ca |śvabhre 'smin kṛkalāso vai dīrghakālaṃ vasiṣyasi

उत्पत्स्यते हि लोके ऽस्मिन्यदूनां कीर्तिवर्धनः ।वासुदेव इति ख्यातो विष्णुः पुरुषविग्रहः

utpatsyate hi loke 'sminyadūnāṃ kīrtivardhanaḥ |vāsudeva iti khyāto viṣṇuḥ puruṣavigrahaḥ

स ते मोक्षयिता राजंस्तस्माच्छापाद्भविष्यसि ।कृता च तेन कालेन निष्कृतिस्ते भविष्यति

sa te mokṣayitā rājaṃstasmācchāpādbhaviṣyasi |kṛtā ca tena kālena niṣkṛtiste bhaviṣyati

भारावतरणार्थं हि नरनारायणावुभौ ।उत्पत्स्येते महावीर्यौ कलौ युग उपस्थिते

bhārāvataraṇārthaṃ hi naranārāyaṇāvubhau |utpatsyete mahāvīryau kalau yuga upasthite

एवं तौ शापमुत्सृज्य ब्राह्मणौ विगतज्वरौ ।तां गां हि दुर्बलां वृद्धां ददतुर्ब्राह्मणाय वै

evaṃ tau śāpamutsṛjya brāhmaṇau vigatajvarau |tāṃ gāṃ hi durbalāṃ vṛddhāṃ dadaturbrāhmaṇāya vai

कार्यार्थिनां विमर्दो हि राज्ञां दोषाय कल्पते ।तच्छीघ्रं दर्शनं मह्यमभिवर्तन्तु कार्यिणः

kāryārthināṃ vimardo hi rājñāṃ doṣāya kalpate |tacchīghraṃ darśanaṃ mahyamabhivartantu kāryiṇaḥ

सुकृतस्य हि कार्यस्य फलं नापैति पार्थिवः ।तस्माद्गच्छ प्रतीक्षस्व सौमित्रे कार्यवाञ्जनः

sukṛtasya hi kāryasya phalaṃ nāpaiti pārthivaḥ |tasmādgaccha pratīkṣasva saumitre kāryavāñjanaḥ

रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परमार्थवित् ।उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं दीप्ततेजसम्

rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paramārthavit |uvāca prāñjalirvākyaṃ rāghavaṃ dīptatejasam

अल्पापराधे काकुत्स्थ द्विजाभ्यां शाप ईदृशः ।महान्नृगस्य राजर्षेर्यमदण्ड इवापरः

alpāparādhe kākutstha dvijābhyāṃ śāpa īdṛśaḥ |mahānnṛgasya rājarṣeryamadaṇḍa ivāparaḥ

श्रुत्वा तु पापसंयुक्तमात्मानं पुरषर्षभ ।किमुवाच नृगो राजा द्विजौ क्रोधसमन्वितौ

śrutvā tu pāpasaṃyuktamātmānaṃ puraṣarṣabha |kimuvāca nṛgo rājā dvijau krodhasamanvitau

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राघवः पुनरब्रवीत् ।शृणु सौम्य यथा पूर्वं स राजा शापविक्षतः

lakṣmaṇenaivamuktastu rāghavaḥ punarabravīt |śṛṇu saumya yathā pūrvaṃ sa rājā śāpavikṣataḥ

अथाध्वनि गतौ विप्रौ विज्ञाय स नृगस्तदा ।आहूय मन्त्रिणः सर्वान्नैगमान्सपुरोधसः

athādhvani gatau viprau vijñāya sa nṛgastadā |āhūya mantriṇaḥ sarvānnaigamānsapurodhasaḥ

तानुवाच नृगो राजा सर्वाश्च प्रकृतीस्तथा ।दुःखेन सुसमाविष्टः श्रूयतां मे समाहितैः

tānuvāca nṛgo rājā sarvāśca prakṛtīstathā |duḥkhena susamāviṣṭaḥ śrūyatāṃ me samāhitaiḥ

नारदः पर्वतश्चैव मम दत्त्वा महद्भयम् ।गतौ त्रिभुवनं भद्रौ वायुभूतावनिन्दितौ

nāradaḥ parvataścaiva mama dattvā mahadbhayam |gatau tribhuvanaṃ bhadrau vāyubhūtāvaninditau

कुमारो ऽयं वसुर्नाम स देवो ऽद्याभिषिच्यताम् ।श्वभ्रं च यत्सुखस्पर्शं क्रियतां शिल्पिभिर्मम ।यत्राहं सङ्क्षयिष्यामि शापं ब्राह्मणनिःसृतम्

kumāro 'yaṃ vasurnāma sa devo 'dyābhiṣicyatām |śvabhraṃ ca yatsukhasparśaṃ kriyatāṃ śilpibhirmama |yatrāhaṃ saṅkṣayiṣyāmi śāpaṃ brāhmaṇaniḥsṛtam

वर्षघ्नमेकं श्वभ्रं तु हिमघ्नमपरं तथा ।ग्रीष्मघ्नं तु सुखस्पर्शमेकं कुर्वन्तु शिल्पिनः

varṣaghnamekaṃ śvabhraṃ tu himaghnamaparaṃ tathā |grīṣmaghnaṃ tu sukhasparśamekaṃ kurvantu śilpinaḥ

फलवन्तश्च ये वृक्षाः पुष्पवत्यश्च या लताः ।विरोप्यन्तां बहुविधाश्छायावन्तश्च गुल्मिनः

phalavantaśca ye vṛkṣāḥ puṣpavatyaśca yā latāḥ |viropyantāṃ bahuvidhāśchāyāvantaśca gulminaḥ

क्रियतां रमणीयं च श्वभ्राणां सर्वतोदिशम् ।सुखमत्र वसिष्यामि यावत्कालस्य पर्ययः

kriyatāṃ ramaṇīyaṃ ca śvabhrāṇāṃ sarvatodiśam |sukhamatra vasiṣyāmi yāvatkālasya paryayaḥ

पुष्पाणि च सुगन्धीनि क्रियतां तेषु नित्यशः ।परिवार्य यथा मे स्युरध्यर्धं योजनं तथा

puṣpāṇi ca sugandhīni kriyatāṃ teṣu nityaśaḥ |parivārya yathā me syuradhyardhaṃ yojanaṃ tathā

एवं कृत्वा विधानं स सन्दिदेश वसं तदा ।धर्मनित्यः प्रजाः पुत्र क्षत्रधर्मेण पालय

evaṃ kṛtvā vidhānaṃ sa sandideśa vasaṃ tadā |dharmanityaḥ prajāḥ putra kṣatradharmeṇa pālaya

प्रत्यक्षं ते यथा शापो द्विजाभ्यां मयि पातितः ।नरश्रेष्ठ सरोषाभ्यामपराधे ऽपि तादृशे

pratyakṣaṃ te yathā śāpo dvijābhyāṃ mayi pātitaḥ |naraśreṣṭha saroṣābhyāmaparādhe 'pi tādṛśe

मा कृथास्तनुसन्तापं मत्कृते ऽपि नरर्षभ ।कृतान्तः कुशलः पुत्र येनास्मि व्यसनीकृतः

mā kṛthāstanusantāpaṃ matkṛte 'pi nararṣabha |kṛtāntaḥ kuśalaḥ putra yenāsmi vyasanīkṛtaḥ

प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति गन्तव्यान्येव गच्छति ।लब्धव्यान्येव लभते दुःखानि च सुखानि च

prāptavyānyeva prāpnoti gantavyānyeva gacchati |labdhavyānyeva labhate duḥkhāni ca sukhāni ca

एवमुक्त्वा नृपस्तत्र सुतं राजा महायशाः ।श्वभ्रं जगाम सुकृतं वासाय पुरुषर्षभ

evamuktvā nṛpastatra sutaṃ rājā mahāyaśāḥ |śvabhraṃ jagāma sukṛtaṃ vāsāya puruṣarṣabha

एवं प्रविश्यैव नृपस्तदानीं श्वभ्रं महारत्नविभूषितं तत् ।सम्पादयामास तदा महात्मा शापं द्विजाभ्यां हि रुषा विमुक्तम्

evaṃ praviśyaiva nṛpastadānīṃ śvabhraṃ mahāratnavibhūṣitaṃ tat |sampādayāmāsa tadā mahātmā śāpaṃ dvijābhyāṃ hi ruṣā vimuktam

एष ते नृगशापस्य विस्तरो ऽभिहितो मया ।यद्यस्ति श्रवणे श्रद्धा शृणुष्वेहापरां कथाम्

eṣa te nṛgaśāpasya vistaro 'bhihito mayā |yadyasti śravaṇe śraddhā śṛṇuṣvehāparāṃ kathām

एवमुक्तस्तु रामेण सौमित्रिः पुनरब्रवीत् ।तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे नृप

evamuktastu rāmeṇa saumitriḥ punarabravīt |tṛptirāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ nāsti me nṛpa

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु राम इक्ष्वाकुनन्दनः ।कथां परमधर्मिष्ठां व्याहर्तुमुपचक्रमे

lakṣmaṇenaivamuktastu rāma ikṣvākunandanaḥ |kathāṃ paramadharmiṣṭhāṃ vyāhartumupacakrame

आसीद्राजा निमिर्नाम इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।पुत्रो द्वादशमो वीर्ये धर्मे च परिनिष्ठितः

āsīdrājā nimirnāma ikṣvākūṇāṃ mahātmanām |putro dvādaśamo vīrye dharme ca pariniṣṭhitaḥ

स राजा वीर्यसम्पन्नः पुरं देवपुरोपमम् ।निवेशयामास तदा अभ्याशे गौतमस्य तु

sa rājā vīryasampannaḥ puraṃ devapuropamam |niveśayāmāsa tadā abhyāśe gautamasya tu

पुरस्य सुकृतं नाम वैजयन्तमिति श्रुतम् ।निवेशं यत्र राजर्षिर्निमिश्चक्रे महायशाः

purasya sukṛtaṃ nāma vaijayantamiti śrutam |niveśaṃ yatra rājarṣirnimiścakre mahāyaśāḥ

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना निवेश्य सुमहापुरम् ।यजेयं दीर्घसत्रेण पितुः प्रह्लादयन्मनः

tasya buddhiḥ samutpannā niveśya sumahāpuram |yajeyaṃ dīrghasatreṇa pituḥ prahlādayanmanaḥ

ततः पितरमामन्त्र्य इक्ष्वाकुं हि मनोः सुतम् ।वसिष्ठं वरयामास पूर्वं ब्रह्मर्षिसत्तमम्

tataḥ pitaramāmantrya ikṣvākuṃ hi manoḥ sutam |vasiṣṭhaṃ varayāmāsa pūrvaṃ brahmarṣisattamam

अनन्तरं स राजर्षिर्निमिरिक्ष्वाकुनन्दनः ।अत्रिमङ्गिरसं चैव भृगुं चैव तपोधनम्

anantaraṃ sa rājarṣirnimirikṣvākunandanaḥ |atrimaṅgirasaṃ caiva bhṛguṃ caiva tapodhanam

तमुवाच वसिष्ठस्तु निमिं राजर्षिसत्तमम् ।वृतो ऽहं पूर्वमिन्द्रेण अन्तरं प्रतिपालय

tamuvāca vasiṣṭhastu nimiṃ rājarṣisattamam |vṛto 'haṃ pūrvamindreṇa antaraṃ pratipālaya

अनन्तरं महाविप्रो गौतमः प्रत्यपूरयत् ।वसिष्ठो ऽपि महातेजा इन्द्रयज्ञमथाकरोत्

anantaraṃ mahāvipro gautamaḥ pratyapūrayat |vasiṣṭho 'pi mahātejā indrayajñamathākarot

निमिस्तु राजा विप्रांस्तान्समानीय नराधिपः ।अयजद्धिमवत्पार्श्वे स्वपुरस्य समीपतः ।पञ्चवर्षसहस्राणि राजा दीक्षामुपागमत्

nimistu rājā viprāṃstānsamānīya narādhipaḥ |ayajaddhimavatpārśve svapurasya samīpataḥ |pañcavarṣasahasrāṇi rājā dīkṣāmupāgamat

इन्द्रयज्ञावसाने तु वसिष्ठो भगवनृषिः ।सकाशमागतो राज्ञो हौत्रं कर्तुमनिन्दितः

indrayajñāvasāne tu vasiṣṭho bhagavanṛṣiḥ |sakāśamāgato rājño hautraṃ kartumaninditaḥ

तदन्तरमथापश्यद्गौतमेनाभिपूरितम् ।कोपेन महताविष्टो वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः

tadantaramathāpaśyadgautamenābhipūritam |kopena mahatāviṣṭo vasiṣṭho brahmaṇaḥ sutaḥ

स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी मुहूर्तं समुपाविशत् ।तस्मिन्नहनि राजर्षिर्निद्रया ऽपहृतो भृशम्

sa rājño darśanākāṅkṣī muhūrtaṃ samupāviśat |tasminnahani rājarṣirnidrayā 'pahṛto bhṛśam

ततो मन्युर्वसिष्ठस्य प्रादुरासीन्महात्मनः ।अदर्शनेन राजर्षेर्व्याहर्तुमुपचक्रमे

tato manyurvasiṣṭhasya prādurāsīnmahātmanaḥ |adarśanena rājarṣervyāhartumupacakrame

यस्मात्त्वमन्यं वृतवान्मामवज्ञाय पार्थिव ।चेतनेन विनाभूतो देहस्तव भविष्यति

yasmāttvamanyaṃ vṛtavānmāmavajñāya pārthiva |cetanena vinābhūto dehastava bhaviṣyati

ततः प्रबुद्धो राजर्षिः श्रुत्वा शापमुदाहृतम् ।ब्रह्मयोनिमथोवाच संरम्भात् क्रोधमूर्च्छितः

tataḥ prabuddho rājarṣiḥ śrutvā śāpamudāhṛtam |brahmayonimathovāca saṃrambhāt krodhamūrcchitaḥ

अजानतः शयानस्य क्रोधेन कलुषीकृतः ।मुक्तवान्मयि शापाग्निं यमदण्डमिवापरम्

ajānataḥ śayānasya krodhena kaluṣīkṛtaḥ |muktavānmayi śāpāgniṃ yamadaṇḍamivāparam

तस्मात्तवापि ब्रह्मर्षे चेतनेन विना कृतः ।देहः सुरुचिरप्रख्यो भविष्यति न संशयः

tasmāttavāpi brahmarṣe cetanena vinā kṛtaḥ |dehaḥ suruciraprakhyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ

इति रोषवशादुभौ तदानीमन्योन्यं शपितौ नृपद्विजेन्द्रौ ।सहसैव बभूवतुर्विदेहौ तत्तुल्याधिगतप्रभाववन्तौ

iti roṣavaśādubhau tadānīmanyonyaṃ śapitau nṛpadvijendrau |sahasaiva babhūvaturvidehau tattulyādhigataprabhāvavantau

रामस्य भाषितं श्रुत्वा लक्ष्मणः परवीरहा ।उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं राघवं दीप्ततेजसम्

rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā lakṣmaṇaḥ paravīrahā |uvāca prāñjalirvākyaṃ rāghavaṃ dīptatejasam

निक्षिप्तदेहौ काकुत्स्य कथं तौ द्विजपार्थिवौ ।पुनर्देहेन संयोगं जग्मतुर्देवसम्मतौ

nikṣiptadehau kākutsya kathaṃ tau dvijapārthivau |punardehena saṃyogaṃ jagmaturdevasammatau

लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामश्चेक्ष्वाकुनन्दनः ।प्रत्युवाच महातेजा लक्ष्मणं पुरुषर्षभः

lakṣmaṇenaivamuktastu rāmaścekṣvākunandanaḥ |pratyuvāca mahātejā lakṣmaṇaṃ puruṣarṣabhaḥ

तौ परस्परशापेन देहावुत्सृज्य धार्मिकौ ।अभूतां नृपविप्रर्षी वायुभूतौ तपोधनौ

tau parasparaśāpena dehāvutsṛjya dhārmikau |abhūtāṃ nṛpaviprarṣī vāyubhūtau tapodhanau

अशरीरः शरीरस्य कृते ऽन्यस्य महामुनिः ।वसिष्ठः सुमहातेजा जगाम पितुरन्तिकम्

aśarīraḥ śarīrasya kṛte 'nyasya mahāmuniḥ |vasiṣṭhaḥ sumahātejā jagāma piturantikam

सो ऽभिवाद्य ततः पादौ देवदेवस्य धर्मवित् ।पितामहमथोवाच वायुभूत इदं वचः

so 'bhivādya tataḥ pādau devadevasya dharmavit |pitāmahamathovāca vāyubhūta idaṃ vacaḥ

भगवन्निमिशापेन विदेहत्वमुपागमम् ।लोकनाथ महादेव अण्डजो ऽपि त्वमब्जजः

bhagavannimiśāpena videhatvamupāgamam |lokanātha mahādeva aṇḍajo 'pi tvamabjajaḥ

सर्वेषां देहहीनानां महद्दुःखं भविष्यति ।लुप्यन्ते सर्वकार्यणि हीनदेहस्य वै प्रभो ।देहस्यान्यस्य सद्भावे प्रसादं कर्तुमर्हसि

sarveṣāṃ dehahīnānāṃ mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati |lupyante sarvakāryaṇi hīnadehasya vai prabho |dehasyānyasya sadbhāve prasādaṃ kartumarhasi

तमुवाच ततो ब्रह्मा स्वयम्भूरमितप्रभः ।मित्रावरुणजं तेज प्रविश त्वं महायशः

tamuvāca tato brahmā svayambhūramitaprabhaḥ |mitrāvaruṇajaṃ teja praviśa tvaṃ mahāyaśaḥ

अयोनिजस्त्वं भविता तत्रापि द्विजसत्तम ।धर्मेण महता युक्तः पुनरेष्यसि मे वशम्

ayonijastvaṃ bhavitā tatrāpi dvijasattama |dharmeṇa mahatā yuktaḥ punareṣyasi me vaśam

एवमुक्तस्तु देवेन चाभिवाद्य प्रदक्षिणम् ।कृत्वा पितामहं तूर्णं प्रययौ वरुणालयम्

evamuktastu devena cābhivādya pradakṣiṇam |kṛtvā pitāmahaṃ tūrṇaṃ prayayau varuṇālayam

तमेव कालं मित्रो ऽपि वरुणत्वमकारयत् ।क्षीरोदेन सहोपेतः पूज्यमानः सुरोत्तमैः

tameva kālaṃ mitro 'pi varuṇatvamakārayat |kṣīrodena sahopetaḥ pūjyamānaḥ surottamaiḥ

एतस्मिन्नेव काले तु उर्वशी परमाप्सराः ।यदृच्छया तमुद्देशमाययौ सखिभिर्वृता

etasminneva kāle tu urvaśī paramāpsarāḥ |yadṛcchayā tamuddeśamāyayau sakhibhirvṛtā

तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां क्रीडन्तीं वरुणालये ।आविशत्परमो हर्षो वरुणं चोर्वशीकृते

tāṃ dṛṣṭvā rūpasampannāṃ krīḍantīṃ varuṇālaye |āviśatparamo harṣo varuṇaṃ corvaśīkṛte

स तां पद्मपलाशाक्षीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।वरुणो वरयामास मैथुनायाप्सरोवराम्

sa tāṃ padmapalāśākṣīṃ pūrṇacandranibhānanām |varuṇo varayāmāsa maithunāyāpsarovarām

प्रत्युवाच ततः सा तु वरुणं प्राञ्जलिः स्थिता ।मित्रेणाहं वृता साक्षात्पूर्वमेव सुरेश्वर

pratyuvāca tataḥ sā tu varuṇaṃ prāñjaliḥ sthitā |mitreṇāhaṃ vṛtā sākṣātpūrvameva sureśvara

वरुणस्त्वब्रवीद्वाक्यं कन्दर्पशरपीडितः ।इदं तेजः समुत्स्रक्ष्ये कुम्भे ऽस्मिन्देवनिर्मिते

varuṇastvabravīdvākyaṃ kandarpaśarapīḍitaḥ |idaṃ tejaḥ samutsrakṣye kumbhe 'smindevanirmite

एवमुत्सृज्य सुश्रोणि त्वय्यहं वरवर्णिनि ।कृतकामो भविष्यामि यदि नेच्छसि सङ्गमम्

evamutsṛjya suśroṇi tvayyahaṃ varavarṇini |kṛtakāmo bhaviṣyāmi yadi necchasi saṅgamam

तस्य तल्लोकपालस्य वरुणस्य सुभाषितम् ।उर्वशी परमप्रीता श्रुत्वा वाक्यमुवाच ह

tasya tallokapālasya varuṇasya subhāṣitam |urvaśī paramaprītā śrutvā vākyamuvāca ha

काममेतद्भवत्वेवं हृदयं मे त्वयि स्थितम् ।भावश्चाप्यधिकस्तुभ्यं देहो मित्रस्य तु प्रभो

kāmametadbhavatvevaṃ hṛdayaṃ me tvayi sthitam |bhāvaścāpyadhikastubhyaṃ deho mitrasya tu prabho

उर्वश्या एवमुक्तस्तु रेतस्तन्महदद्भुतम् ।ज्वलदग्निशिखाप्रख्यं तस्मिन्कुम्भे ह्यपासृजत्

urvaśyā evamuktastu retastanmahadadbhutam |jvaladagniśikhāprakhyaṃ tasminkumbhe hyapāsṛjat

उर्वशी त्वगमत्तत्र मित्रो वै यत्र देवता ।तां तु मित्रः सुसङ्क्रम्य उर्वशीमिदमब्रवीत्

urvaśī tvagamattatra mitro vai yatra devatā |tāṃ tu mitraḥ susaṅkramya urvaśīmidamabravīt

मया निमन्त्रिता पूर्वं कस्मात्त्वमवसर्जिता ।पतिमन्यं वृतवती तस्मात्त्वं दुष्टचारिणी

mayā nimantritā pūrvaṃ kasmāttvamavasarjitā |patimanyaṃ vṛtavatī tasmāttvaṃ duṣṭacāriṇī

अनेन दुष्कृतेन त्वं मत्क्रोधकलुषीकृता ।मनुष्यलोकमास्थाय कञ्चित्कालं निवत्स्यसि

anena duṣkṛtena tvaṃ matkrodhakaluṣīkṛtā |manuṣyalokamāsthāya kañcitkālaṃ nivatsyasi

बुधस्य पुत्रो राजर्षिः काशीराजः पुरूरवाः ।तमद्य गच्छ दुर्बुद्धे स ते भर्ता भविष्यति

budhasya putro rājarṣiḥ kāśīrājaḥ purūravāḥ |tamadya gaccha durbuddhe sa te bhartā bhaviṣyati

ततः सा शापदोषेण पुरूरवसमभ्यगात् ।प्रतियाते पुरूरवं बुधस्यात्मजमौरसम्

tataḥ sā śāpadoṣeṇa purūravasamabhyagāt |pratiyāte purūravaṃ budhasyātmajamaurasam

तस्य जज्ञे ततः श्रीमानायुः पुत्रो महाबलः ।नहुषो यस्य पुत्रस्तु बभूवेन्द्रसमद्युतिः

tasya jajñe tataḥ śrīmānāyuḥ putro mahābalaḥ |nahuṣo yasya putrastu babhūvendrasamadyutiḥ

वज्रमुत्सृज्य वृत्राय भ्रान्ते ऽथ त्रिदिवेश्वरे ।शतं वर्षसहस्राणि येनेन्द्रत्वं प्रशासितम्

vajramutsṛjya vṛtrāya bhrānte 'tha tridiveśvare |śataṃ varṣasahasrāṇi yenendratvaṃ praśāsitam

सा तेन शापेन जगाम भूमिं तदोर्वशी चारुदती सुनेत्रा ।बहूनि वर्षाण्यवसच्च सुभ्रूः शापक्षयादिन्द्रसदो ययौ च

sā tena śāpena jagāma bhūmiṃ tadorvaśī cārudatī sunetrā |bahūni varṣāṇyavasacca subhrūḥ śāpakṣayādindrasado yayau ca

तां श्रुत्वा दिव्यसङ्काशां कथामद्भुतदर्शनाम् ।लक्ष्मणः परमप्रीतो राघवं वाक्यमब्रवीत्

tāṃ śrutvā divyasaṅkāśāṃ kathāmadbhutadarśanām |lakṣmaṇaḥ paramaprīto rāghavaṃ vākyamabravīt

तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः ।तां कथां कथयामास वसिष्ठस्य महात्मनः

tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā rāmaḥ satyaparākramaḥ |tāṃ kathāṃ kathayāmāsa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

यस्तु कुम्भो रघुश्रेष्ठ तेजःपूर्णो महात्मनोः ।तस्मिंस्तेजोमयौ विप्रौ सम्भूतावृषिसत्तमौ

yastu kumbho raghuśreṣṭha tejaḥpūrṇo mahātmanoḥ |tasmiṃstejomayau viprau sambhūtāvṛṣisattamau

पूर्वं समभवत्तत्र ह्यगस्त्यो भगवानृषिः ।नाहं सुतस्तवेत्युक्त्वा मित्रं तस्मादपाक्रमत्

pūrvaṃ samabhavattatra hyagastyo bhagavānṛṣiḥ |nāhaṃ sutastavetyuktvā mitraṃ tasmādapākramat

तद्धि तेजस्तु मित्रस्य उर्वस्याः पूर्वमाहितम् ।तस्मिन्समभवत्कुम्भे तत्तेजो यत्र वारुणम्

taddhi tejastu mitrasya urvasyāḥ pūrvamāhitam |tasminsamabhavatkumbhe tattejo yatra vāruṇam

कस्यचित्त्वथ कालस्य मित्रावरुणसम्भवः ।वसिष्ठस्तेजसा युक्तो जज्ञे इक्ष्वाकुदैवतम्

kasyacittvatha kālasya mitrāvaruṇasambhavaḥ |vasiṣṭhastejasā yukto jajñe ikṣvākudaivatam

तमिक्ष्वाकुर्महातेजा जातमात्रमनिन्दितम् ।वव्रे पुरोधसं सौम्य वंशस्यास्य भवाय नः

tamikṣvākurmahātejā jātamātramaninditam |vavre purodhasaṃ saumya vaṃśasyāsya bhavāya naḥ

एवं त्वपूर्वदेहस्य वसिष्ठस्य महात्मनः ।कथितो निर्गमः सौम्य निमेः शृणु यथा ऽभवत्

evaṃ tvapūrvadehasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |kathito nirgamaḥ saumya nimeḥ śṛṇu yathā 'bhavat

दृष्ट्वा विदेहं राजानमृषयः सर्व एव ते ।तं च ते योजयामासुर्यागदीक्षां मनीषिणः

dṛṣṭvā videhaṃ rājānamṛṣayaḥ sarva eva te |taṃ ca te yojayāmāsuryāgadīkṣāṃ manīṣiṇaḥ

तं च देहं नरेन्द्रस्य रक्षन्ति स्म द्विजोत्तमाः ।गन्धैर्माल्यैश्च वस्त्रैश्च पौरभृत्यसमन्विताः

taṃ ca dehaṃ narendrasya rakṣanti sma dvijottamāḥ |gandhairmālyaiśca vastraiśca paurabhṛtyasamanvitāḥ

ततो यज्ञे समाप्ते तु भृगुस्तत्रेदमब्रवीत् ।आनयिष्यामि ते चेतस्तुष्टो ऽस्मि तव पार्थिव

tato yajñe samāpte tu bhṛgustatredamabravīt |ānayiṣyāmi te cetastuṣṭo 'smi tava pārthiva

सुप्रीताश्च सुराः सर्वे निमेश्चेतस्तथाब्रुवन् ।वरं वरय राजर्षे क्व ते चेतो निरूप्यताम्

suprītāśca surāḥ sarve nimeścetastathābruvan |varaṃ varaya rājarṣe kva te ceto nirūpyatām

एवमुक्तः सुरैः सर्वैर्निमेश्चेतस्तदाब्रवीत् ।नेत्रेषु सर्वभूतानां वसेयं सुरसत्तमाः

evamuktaḥ suraiḥ sarvairnimeścetastadābravīt |netreṣu sarvabhūtānāṃ vaseyaṃ surasattamāḥ

बाढमित्येव विबुधा निमेश्चेतस्तदा ऽब्रुवन् ।नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चरिष्यसि

bāḍhamityeva vibudhā nimeścetastadā 'bruvan |netreṣu sarvabhūtānāṃ vāyubhūtaścariṣyasi

त्वत्कृते च निमिष्यन्ति चक्षूंषि पृथिवीपते ।वायुभूतेन चरता विश्रमार्थं मुहुर्मुहुः

tvatkṛte ca nimiṣyanti cakṣūṃṣi pṛthivīpate |vāyubhūtena caratā viśramārthaṃ muhurmuhuḥ

एवमुक्त्वा तु विबुधाः सर्वे जग्मुर्यथागतम् ।ऋषयो ऽपि महात्मानो निमेर्देहं समाहरन्

evamuktvā tu vibudhāḥ sarve jagmuryathāgatam |ṛṣayo 'pi mahātmāno nimerdehaṃ samāharan

अरणिं तत्र निक्षिप्य मथनं चक्रुरोजसा ।मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेस्तदा

araṇiṃ tatra nikṣipya mathanaṃ cakrurojasā |mantrahomairmahātmānaḥ putrahetornimestadā

अरण्यां मथ्यामानायां प्रादुर्भूतो महातपाः ।मथनान्मिथिरित्याहुर्जननाज्जनको ऽभवत् ।यस्माद्विदेहात्सम्भूतो वैदेहस्तु ततः स्मृतः

araṇyāṃ mathyāmānāyāṃ prādurbhūto mahātapāḥ |mathanānmithirityāhurjananājjanako 'bhavat |yasmādvidehātsambhūto vaidehastu tataḥ smṛtaḥ

एवं विदेहराजश्च जनकः पूर्वको ऽभवत् ।मिथिर्नाम महातेजास्तेनायं मैथिलो ऽभवत्

evaṃ videharājaśca janakaḥ pūrvako 'bhavat |mithirnāma mahātejāstenāyaṃ maithilo 'bhavat

एवं ब्रुवति रामे तु लक्ष्मणः परवीरहा ।प्रत्युवाच महात्मानं ज्वलन्तमिव तेजसा

evaṃ bruvati rāme tu lakṣmaṇaḥ paravīrahā |pratyuvāca mahātmānaṃ jvalantamiva tejasā

महदद्भुतमाश्चर्यं विदेहस्य पुरातनम् ।निर्वृत्तं राजशार्दूल वसिष्ठस्य निमेस्सह

mahadadbhutamāścaryaṃ videhasya purātanam |nirvṛttaṃ rājaśārdūla vasiṣṭhasya nimessaha

निमिस्तु क्षत्रियः शूरो विशेषेण च दीक्षितः ।न क्षमां कृतवान्राजा वसिष्ठस्य महात्मनः

nimistu kṣatriyaḥ śūro viśeṣeṇa ca dīkṣitaḥ |na kṣamāṃ kṛtavānrājā vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

एवमुक्तस्तु तेनायं श्रीमान् क्षत्रियपुङ्गवः ।उवाच लक्ष्मणं वाक्यं सर्वशास्त्रविशारदम्

evamuktastu tenāyaṃ śrīmān kṣatriyapuṅgavaḥ |uvāca lakṣmaṇaṃ vākyaṃ sarvaśāstraviśāradam

रामो रमयतां श्रेष्ठो भ्रातरं दीप्ततेजसम् ।न सर्वत्र क्षमा वीर पुरुषेषु प्रदृश्यते

rāmo ramayatāṃ śreṣṭho bhrātaraṃ dīptatejasam |na sarvatra kṣamā vīra puruṣeṣu pradṛśyate

सौमित्रे दुःसहो रोषो यथा क्षान्तो ययातिना ।सत्त्वानुगं पुरस्कृत्य तन्निबोध समाहितः

saumitre duḥsaho roṣo yathā kṣānto yayātinā |sattvānugaṃ puraskṛtya tannibodha samāhitaḥ

नहुषस्य सुतो राजा ययातिः पौरवर्धनः ।तस्य भार्याद्वयं सौम्य रूपेणाप्रतिमं भुवि

nahuṣasya suto rājā yayātiḥ pauravardhanaḥ |tasya bhāryādvayaṃ saumya rūpeṇāpratimaṃ bhuvi

एका तु तस्य राजर्षेर्नाहुषस्य पुरस्कृता ।शर्मिष्ठा नाम दैतेयी दुहिता वृषपर्वणः

ekā tu tasya rājarṣernāhuṣasya puraskṛtā |śarmiṣṭhā nāma daiteyī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ

अन्या तूशनसः पत्नी ययातेः पुरुषर्षभ ।न तु सा दयिता राज्ञो देवयानी सुमध्यमा

anyā tūśanasaḥ patnī yayāteḥ puruṣarṣabha |na tu sā dayitā rājño devayānī sumadhyamā

तयोः पुत्रौ तु सम्भूतौ रूपवन्तौ समाहितौ ।शर्मिष्ठा ऽजनयत्पूरुं देवयानी यदुं तदा

tayoḥ putrau tu sambhūtau rūpavantau samāhitau |śarmiṣṭhā 'janayatpūruṃ devayānī yaduṃ tadā

पूरुस्तु दयितो राज्ञो गुणैर्मातृकृतेन च ।ततो दुःखसमाविष्टो यदुर्मातरमब्रवीत्

pūrustu dayito rājño guṇairmātṛkṛtena ca |tato duḥkhasamāviṣṭo yadurmātaramabravīt

भार्गवस्य कुले जाता देवस्याक्लिष्टकर्मणः ।सहसे हृद्गतं दुःखमवमानं च दुःसहम्

bhārgavasya kule jātā devasyākliṣṭakarmaṇaḥ |sahase hṛdgataṃ duḥkhamavamānaṃ ca duḥsaham

आवां च सहितौ देवि प्रविशाव हुताशनम् ।राजा तु रमतां सार्धं दैत्यपुत्र्या बहुक्षपाः

āvāṃ ca sahitau devi praviśāva hutāśanam |rājā tu ramatāṃ sārdhaṃ daityaputryā bahukṣapāḥ

यदि वा सहनीयं ते मामनुज्ञातुमर्हसि ।क्षम त्वं न क्षमिष्ये ऽहं मरिष्यामि न संशयः

yadi vā sahanīyaṃ te māmanujñātumarhasi |kṣama tvaṃ na kṣamiṣye 'haṃ mariṣyāmi na saṃśayaḥ

पुत्रस्य भाषितं श्रुत्वा परमार्तस्य रोदतः ।देवयानी तु सङ्क्रुद्धा सस्मार पितरं तदा

putrasya bhāṣitaṃ śrutvā paramārtasya rodataḥ |devayānī tu saṅkruddhā sasmāra pitaraṃ tadā

इङ्गितं तदभिज्ञाय दुहितुर्भार्गवस्तदा ।आगतस्त्वरितं तत्र देवयानी तु यत्र सा

iṅgitaṃ tadabhijñāya duhiturbhārgavastadā |āgatastvaritaṃ tatra devayānī tu yatra sā

दृष्ट्वा चाप्रकृतिस्थां तामप्रहृष्टामचेतनाम् ।पिता दुहितरं वाक्यं किमेतदिति चाब्रवीत्

dṛṣṭvā cāprakṛtisthāṃ tāmaprahṛṣṭāmacetanām |pitā duhitaraṃ vākyaṃ kimetaditi cābravīt

पृच्छन्तमसकृत्तं वै भार्गवं दीप्ततेजसम् ।देवयानी तु सङ्क्रुद्धा पितरं वाक्यमब्रवीत्

pṛcchantamasakṛttaṃ vai bhārgavaṃ dīptatejasam |devayānī tu saṅkruddhā pitaraṃ vākyamabravīt

अहमग्निं विषं तीक्ष्णमपो वा मुनिसत्तम ।भक्षयिष्ये प्रवेक्ष्यामि न तु शक्ष्यामि जीवितुम्

ahamagniṃ viṣaṃ tīkṣṇamapo vā munisattama |bhakṣayiṣye pravekṣyāmi na tu śakṣyāmi jīvitum

न मां त्वमवजानीषे दुःखितामवमानिताम् ।वृक्षस्यावज्ञया ब्रह्मंश्छिद्यन्ते वृक्षजीविनः

na māṃ tvamavajānīṣe duḥkhitāmavamānitām |vṛkṣasyāvajñayā brahmaṃśchidyante vṛkṣajīvinaḥ

अवज्ञया च राजर्षिः परिभूय च भार्गव ।मय्यवज्ञां प्रयुङ्क्ते हि न च मां बहु मन्यते

avajñayā ca rājarṣiḥ paribhūya ca bhārgava |mayyavajñāṃ prayuṅkte hi na ca māṃ bahu manyate

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कोपेनाभिपरिप्लुतः ।व्याहर्तुमुपचक्राम भार्गवो नहुषात्मजम्

tasyāstadvacanaṃ śrutvā kopenābhipariplutaḥ |vyāhartumupacakrāma bhārgavo nahuṣātmajam

यस्मान्मामवजानीषे नाहुष त्वं दुरात्मवान् ।जरया परया जीर्णः शैथिल्यमुपयास्यसि

yasmānmāmavajānīṣe nāhuṣa tvaṃ durātmavān |jarayā parayā jīrṇaḥ śaithilyamupayāsyasi

एवमुक्त्वा दुहितरं समाश्वास्य च भार्गवः ।पुनर्जगाम ब्रह्मर्षिर्भवनं स्वं महायशाः

evamuktvā duhitaraṃ samāśvāsya ca bhārgavaḥ |punarjagāma brahmarṣirbhavanaṃ svaṃ mahāyaśāḥ

स एवमुक्त्वा द्विजपुङ्गवाग्र्यः सुतां समाश्वास्य च देवयानीम् ।पुनर्ययौ सूर्यसमानतेजा दत्त्वा च शापं नहुषात्मजाय

sa evamuktvā dvijapuṅgavāgryaḥ sutāṃ samāśvāsya ca devayānīm |punaryayau sūryasamānatejā dattvā ca śāpaṃ nahuṣātmajāya

श्रुत्वा तूशनसं क्रुद्धं तदा ऽ ऽर्तो नहुषात्मजः ।जरां परमिकां प्राप्य यदुं वचनमब्रवीत्

śrutvā tūśanasaṃ kruddhaṃ tadā ' 'rto nahuṣātmajaḥ |jarāṃ paramikāṃ prāpya yaduṃ vacanamabravīt

यदो त्वमसि धर्मज्ञो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् ।जरां परमिकां पुत्र भोगै रंस्ये महायशः

yado tvamasi dharmajño madarthaṃ pratigṛhyatām |jarāṃ paramikāṃ putra bhogai raṃsye mahāyaśaḥ

न तावत्कृतकृत्यो ऽस्मि विषयेषु नरर्षभ ।अनुभूय तदा कामं ततः प्राप्स्याम्यहं जराम्

na tāvatkṛtakṛtyo 'smi viṣayeṣu nararṣabha |anubhūya tadā kāmaṃ tataḥ prāpsyāmyahaṃ jarām

यदुस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नरर्षभम् ।पुत्रस्ते दयितः पूरुः प्रतिगृह्णातु वै जराम्

yadustadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca nararṣabham |putraste dayitaḥ pūruḥ pratigṛhṇātu vai jarām

बहिष्कृतो ऽहमर्थेषु सन्निकर्षाच्च पार्थिव ।प्रतिगृह्णातु वै राजन्क सहाश्नाति भोजनम्

bahiṣkṛto 'hamartheṣu sannikarṣācca pārthiva |pratigṛhṇātu vai rājanka sahāśnāti bhojanam

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा पूरुमथाब्रवीत् ।इयं जरा महाबाहो मदर्थं प्रतिगृह्यताम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā pūrumathābravīt |iyaṃ jarā mahābāho madarthaṃ pratigṛhyatām

नाहुषेणैवमुक्तस्तु पूरुः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि शासने ऽस्मि तव स्थितः

nāhuṣeṇaivamuktastu pūruḥ prāñjalirabravīt |dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi śāsane 'smi tava sthitaḥ

पूरोर्वचनमाज्ञाय नाहुषः परया मुदा ।प्रहर्षमतुलं लेभे जरां सङ्क्रामयच्च ताम्

pūrorvacanamājñāya nāhuṣaḥ parayā mudā |praharṣamatulaṃ lebhe jarāṃ saṅkrāmayacca tām

ततः स राजा तरुणः प्राप्य यज्ञान्सहस्रशः ।बहुवर्षसहस्राणि पालयामास मेदिनीम्

tataḥ sa rājā taruṇaḥ prāpya yajñānsahasraśaḥ |bahuvarṣasahasrāṇi pālayāmāsa medinīm

अथ दीर्घस्य कालस्य राजा पूरुमथाब्रवीत् ।आनयस्व जरां पुत्र न्यासं निर्यातयस्व मे

atha dīrghasya kālasya rājā pūrumathābravīt |ānayasva jarāṃ putra nyāsaṃ niryātayasva me

न्यासभूता मया पुत्र त्वयि सङ्क्रामिता जरा ।तस्मात्प्रतिग्रहीष्यामि तां जरां मा व्यथां कृथाः

nyāsabhūtā mayā putra tvayi saṅkrāmitā jarā |tasmātpratigrahīṣyāmi tāṃ jarāṃ mā vyathāṃ kṛthāḥ

प्रीतश्चास्मि महाबाहो शासनस्य प्रतिग्रहात् ।त्वां चाहमभिषेक्ष्यामि प्रीतियुक्तो नराधिपम्

prītaścāsmi mahābāho śāsanasya pratigrahāt |tvāṃ cāhamabhiṣekṣyāmi prītiyukto narādhipam

एवमुक्त्वा सुतं पूरुं ययातिर्नहुषात्मजः ।देवयानीसुतं क्रुद्धो राजा वाक्यमुवाच ह

evamuktvā sutaṃ pūruṃ yayātirnahuṣātmajaḥ |devayānīsutaṃ kruddho rājā vākyamuvāca ha

राक्षसस्त्वं मया जातः पुत्ररूपो दुरासदः ।प्रतिहंसि ममाज्ञां यत् प्रजार्थे विफलो भव

rākṣasastvaṃ mayā jātaḥ putrarūpo durāsadaḥ |pratihaṃsi mamājñāṃ yat prajārthe viphalo bhava

पितरं गुरुभूतं मां यस्मात्त्वमवमन्यसे ।राक्षसान्यातुधानांस्त्वं जनयिष्यसि दारुणान्

pitaraṃ gurubhūtaṃ māṃ yasmāttvamavamanyase |rākṣasānyātudhānāṃstvaṃ janayiṣyasi dāruṇān

न तु सोमकुलोत्पन्ने वंशे स्थास्यति दुर्मतेः ।वंशो ऽपि भवतस्तुल्यो दुर्विनीतो भविष्यति

na tu somakulotpanne vaṃśe sthāsyati durmateḥ |vaṃśo 'pi bhavatastulyo durvinīto bhaviṣyati

तमेवमुक्त्वा राजर्षिः पूरुं राज्यविवर्धनम् ।अभिषेकेण सम्पूज्य आश्रमं प्रविवेश ह

tamevamuktvā rājarṣiḥ pūruṃ rājyavivardhanam |abhiṣekeṇa sampūjya āśramaṃ praviveśa ha

ततः कालेन महता दिष्टान्तमुपजग्मिवान् ।त्रिदिवं सङ्गतो राजा ययातिर्नहुषात्मजः

tataḥ kālena mahatā diṣṭāntamupajagmivān |tridivaṃ saṅgato rājā yayātirnahuṣātmajaḥ

पूरुश्चकार तद्राज्यं धर्मेण महता वृतः ।प्रतिष्ठाने पुरवरे काशिराज्ये महायशाः

pūruścakāra tadrājyaṃ dharmeṇa mahatā vṛtaḥ |pratiṣṭhāne puravare kāśirājye mahāyaśāḥ

यदुस्तु जनयामास यातुधानान्सहस्रशः ।पुरे क्रौञ्चवने दुर्गे राजवंशबहिष्कृतः

yadustu janayāmāsa yātudhānānsahasraśaḥ |pure krauñcavane durge rājavaṃśabahiṣkṛtaḥ

एष तूशनसा मुक्तः शापोत्सर्गो ययातिना ।धारितः क्षत्रधर्मेण यन्निमिश्च न चक्षमे

eṣa tūśanasā muktaḥ śāpotsargo yayātinā |dhāritaḥ kṣatradharmeṇa yannimiśca na cakṣame

एतत्ते सर्वमाख्यातं दर्शनं सर्वकारिणाम् ।अनुवर्तामहे सौम्य दोषो न स्याद्यथा नृगे

etatte sarvamākhyātaṃ darśanaṃ sarvakāriṇām |anuvartāmahe saumya doṣo na syādyathā nṛge

तयोः संवदतोरेवं रामलक्ष्मणयोस्तदा ।वासन्तिकी निशा प्राप्ता न शीता न च घर्मदा

tayoḥ saṃvadatorevaṃ rāmalakṣmaṇayostadā |vāsantikī niśā prāptā na śītā na ca gharmadā

ततः प्रभाते विमले कृतपौर्वाह्णिकक्रियः ।अभिचक्राम काकुत्स्थो दर्शनं पौरकार्यवित्

tataḥ prabhāte vimale kṛtapaurvāhṇikakriyaḥ |abhicakrāma kākutstho darśanaṃ paurakāryavit