Uttara Kanda, sarga 61

तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः
क्रोधमाहारयत्तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

tac chrutvā bhāṣitaṃ tasya śatrughnasya mahātmanaḥ
krodham āhārayat tīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य दन्तान्कटकटाय्य च
लवणो रघुशार्दूलमाह्वयामास चासकृत्

pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāyya ca
lavaṇo raghuśārdūlam āhvayām āsa cāsakṛt

तं ब्रुवाणं तथा वाक्यं लवणं घोरविक्रमम्
शत्रुघ्नो देव शत्रुघ्न इदं वचनमब्रवीत्

taṃ bruvāṇaṃ tathā vākyaṃ lavaṇaṃ ghoravikramam
śatrughno deva śatrughna idaṃ vacanam abravīt

शत्रुघ्नो न तदा जातो यदान्ये निर्जितास्त्वया
तदद्य बाणाभिहतो व्रज तं यमसादनम्

śatrughno na tadā jāto yadānye nirjitās tvayā
tad adya bāṇābhihato vraja taṃ yamasādanam

ऋषयोऽप्यद्य पापात्मन्मया त्वां निहतं रणे
पश्यन्तु विप्रा विद्वांसस्त्रिदशा इव रावणम्

ṛṣayo 'py adya pāpātman mayā tvāṃ nihataṃ raṇe
paśyantu viprā vidvāṃsas tridaśā iva rāvaṇam

त्वयि मद्बाणनिर्दग्धे पतितेऽद्य निशाचर
पुरं जनपदं चापि क्षेममेतद्भविष्यति

tvayi madbāṇanirdagdhe patite 'dya niśācara
puraṃ janapadaṃ cāpi kṣemam etad bhaviṣyati

अद्य मद्बाहुनिष्क्रान्तः शरो वज्रनिभाननः
प्रवेक्ष्यते ते हृदयं पद्ममंशुरिवार्कजः

adya madbāhuniṣkrāntaḥ śaro vajranibhānanaḥ
pravekṣyate te hṛdayaṃ padmam aṃśur ivārkajaḥ

एवमुक्तो महावृक्षं लवणः क्रोधमूर्छितः
शत्रुघ्नोरसि चिक्षेप तं शूरः शतधाच्छिनत्

evam ukto mahāvṛkṣaṃ lavaṇaḥ krodhamūrchitaḥ
śatrughnorasi cikṣepa taṃ śūraḥ śatadhācchinat

तद्दृष्ट्वा विफलं कर्म राक्षसः पुनरेव तु
पादपान्सुबहून्गृह्य शत्रुघ्ने व्यसृजद्बली

tad dṛṣṭvā viphalaṃ karma rākṣasaḥ punar eva tu
pādapān subahūn gṛhya śatrughne vyasṛjad balī

शत्रुघ्नश्चापि तेजस्वी वृक्षानापततो बहून्
त्रिभिश्चतुर्भिरेकैकं चिच्छेद नतपर्वभिः

śatrughnaś cāpi tejasvī vṛkṣān āpatato bahūn
tribhiś caturbhir ekaikaṃ ciccheda nataparvabhiḥ

ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजद्राक्षसोरसि
शत्रुघ्नो वीर्यसंपन्नो विव्यथे न च राक्षसः

tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjad rākṣasor asi
śatrughno vīryasaṃpanno vivyathe na ca rākṣasaḥ

ततः प्रहस्य लवणो वृक्षमुत्पाट्य लीलया
शिरस्यभ्यहनच्छूरं स्रस्ताङ्गः स मुमोह वै

tataḥ prahasya lavaṇo vṛkṣam utpāṭya līlayā
śirasy abhyahanac chūraṃ srastāṅgaḥ sa mumoha vai

तस्मिन्निपतिते वीरे हाहाकारो महानभूत्
ऋषीणां देव संघानां गन्धर्वाप्सरसामपि

tasmin nipatite vīre hāhākāro mahān abhūt
ṛṣīṇāṃ deva saṃghānāṃ gandharvāpsarasām api

तमवज्ञाय तु हतं शत्रुघ्नं भुवि पातितम्
रक्षो लब्धान्तरमपि न विवेश स्वमालयम्

tam avajñāya tu hataṃ śatrughnaṃ bhuvi pātitam
rakṣo labdhāntaram api na viveśa svam ālayam

नापि शूलं प्रजग्राह तं दृष्ट्वा भुवि पातितम्
ततो हत इति ज्ञात्वा तान्भक्षान्समुदावहत्

nāpi śūlaṃ prajagrāha taṃ dṛṣṭvā bhuvi pātitam
tato hata iti jñātvā tān bhakṣān samudāvahat

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तु पुनस्तस्थौ धृतायुधः
शत्रुघ्नो राक्षसद्वारि ऋषिभिः संप्रपूजितः

muhūrtāl labdhasaṃjñas tu punas tasthau dhṛtāyudhaḥ
śatrughno rākṣasadvāri ṛṣibhiḥ saṃprapūjitaḥ

ततो दिव्यममोघं तं जग्राह शरमुत्तमम्
ज्वलन्तं तेजसा घोरं पूरयन्तं दिशो दश

tato divyam amoghaṃ taṃ jagrāha śaram uttamam
jvalantaṃ tejasā ghoraṃ pūrayantaṃ diśo daśa

वज्राननं वज्रवेगं मेरुमन्दर गौरवम्
नतं पर्वसु सर्वेषु संयुगेष्वपराजितम्

vajrānanaṃ vajravegaṃ merumandara gauravam
nataṃ parvasu sarveṣu saṃyugeṣv aparājitam

असृक्चन्दनदिग्धाङ्गं चारुपत्रं पतत्रिणम्
दानवेन्द्राचलेन्द्राणामसुराणां च दारुणम्

asṛkcandanadigdhāṅgaṃ cārupatraṃ patatriṇam
dānavendrācalendrāṇām asurāṇāṃ ca dāruṇam

तं दीप्तमिव कालाग्निं युगान्ते समुपस्थिते
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि परित्रासमुपागमन्

taṃ dīptam iva kālāgniṃ yugānte samupasthite
dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni paritrāsam upāgaman

सदेवासुरगन्धर्वं समुनिं साप्सरोगणम्
जगद्धि सर्वमस्वस्थं पितामहमुपस्थितम्

sadevāsuragandharvaṃ samuniṃ sāpsarogaṇam
jagad dhi sarvam asvasthaṃ pitāmaham upasthitam

ऊचुश्च देवदेवेशं वरदं प्रपितामहम्
कच्चिल्लोकक्षयो देव प्राप्तो वा युगसंकयः

ūcuś ca devadeveśaṃ varadaṃ prapitāmaham
kaccil lokakṣayo deva prāpto vā yugasaṃkayaḥ

नेदृशं दृष्टपूर्वं न श्रुतं वा प्रपितामह
देवानां भयसंमोहो लोकानां संक्षयः प्रभो

nedṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na śrutaṃ vā prapitāmaha
devānāṃ bhayasaṃmoho lokānāṃ saṃkṣayaḥ prabho

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामनः
भयकारणमाचष्टे देवानामभयंकरः

teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmanaḥ
bhayakāraṇam ācaṣṭe devānām abhayaṃkaraḥ

वधाय लवणस्याजौ शरः शत्रुघ्नधारितः
तेजसा यस्य सर्वे स्म संमूढाः सुरसत्तमाः

vadhāya lavaṇasyājau śaraḥ śatrughnadhāritaḥ
tejasā yasya sarve sma saṃmūḍhāḥ surasattamāḥ

एषो हि पूर्वं देवस्य लोककर्तुः सनातनः
शरस्तेजोमयो वत्सा येन वै भयमागतम्

eṣo hi pūrvaṃ devasya lokakartuḥ sanātanaḥ
śaras tejomayo vatsā yena vai bhayam āgatam

एष वै कैटभस्यार्थे मधुनश्च महाशरः
सृष्टो महात्मना तेन वधार्थं दैत्ययोस्तयोः

eṣa vai kaiṭabhasyārthe madhunaś ca mahāśaraḥ
sṛṣṭo mahātmanā tena vadhārthaṃ daityayos tayoḥ

एवमेतं प्रजानीध्वं विष्णोस्तेजोमयं शरम्
एषा चैव तनुः पूर्वा विष्णोस्तस्य महात्मनः

evam etaṃ prajānīdhvaṃ viṣṇos tejomayaṃ śaram
eṣā caiva tanuḥ pūrvā viṣṇos tasya mahātmanaḥ

इतो गच्छता पश्यध्वं वध्यमानं महात्मना
रामानुजेन वीरेण लवणं राक्षसोत्तमम्

ito gacchatā paśyadhvaṃ vadhyamānaṃ mahātmanā
rāmānujena vīreṇa lavaṇaṃ rākṣasottamam

तस्य ते देवदेवस्य निशम्य मधुरां गिरम्
आजग्मुर्यत्र युध्येते शत्रुघ्नलवणावुभौ

tasya te devadevasya niśamya madhurāṃ giram
ājagmur yatra yudhyete śatrughnalavaṇāv ubhau

तं शरं दिव्यसंकाशं शत्रुघ्नकरधारितम्
ददृशुः सर्वभूतानि युगान्ताग्निमिवोत्थितम्

taṃ śaraṃ divyasaṃkāśaṃ śatrughnakaradhāritam
dadṛśuḥ sarvabhūtāni yugāntāgnim ivotthitam

आकाशमावृतं दृष्ट्वा देवैर्हि रघुनन्दनः
सिंहनादं मुहुः कृत्वा ददर्श लवणं पुनः

ākāśam āvṛtaṃ dṛṣṭvā devair hi raghunandanaḥ
siṃhanādaṃ muhuḥ kṛtvā dadarśa lavaṇaṃ punaḥ

आहूतश्च ततस्तेन शत्रुघ्नेन महात्मना
लवणः क्रोधसंयुक्तो युद्धाय समुपस्थितः

āhūtaś ca tatas tena śatrughnena mahātmanā
lavaṇaḥ krodhasaṃyukto yuddhāya samupasthitaḥ

आकर्णात्स विकृष्याथ तद्धनुर्धन्विनां वरः
स मुमोच महाबाणं लवणस्य महोरसि
उरस्तस्य विदार्याशु प्रविवेश रसातलम्

ākarṇāt sa vikṛṣyātha tad dhanur dhanvināṃ varaḥ
sa mumoca mahābāṇaṃ lavaṇasya mahorasi
uras tasya vidāryāśu praviveśa rasātalam

गत्वा रसातलं दिव्यं शरो विबुधपूजितः
पुनरेवागमत्तूर्णमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्

gatvā rasātalaṃ divyaṃ śaro vibudhapūjitaḥ
punar evāgamat tūrṇam ikṣvākukulanandanam

शत्रुघ्नशरनिर्भिन्नो लवणः स निशाचरः
पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः

śatrughnaśaranirbhinno lavaṇaḥ sa niśācaraḥ
papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ

तच्च दिव्यं महच्छूलं हते लवणराक्षसे
पश्यतां सर्वभूतानां रुद्रस्य वशमन्वगात्

tac ca divyaṃ mahac chūlaṃ hate lavaṇarākṣase
paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ rudrasya vaśam anvagāt

एकेषुपातेन भयं निहत्य; लोकत्रयस्यास्य रघुप्रवीरः
विनिर्बभावुद्यतचापबाण;स्तमः प्रणुद्येव सहस्ररश्मिः

ekeṣupātena bhayaṃ nihatya; lokatrayasyāsya raghupravīraḥ
vinirbabhāv udyatacāpabāṇas; tamaḥ praṇudyeva sahasraraśmiḥ