Uttara Kanda, sarga 65

तथा तु करुणं तस्य द्विजस्य परिदेवितम्
शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम्

tathā tu karuṇaṃ tasya dvijasya paridevitam
śuśrāva rāghavaḥ sarvaṃ duḥkhaśokasamanvitam

स दुःखेन सुसंतप्तो मन्त्रिणः समुपाह्वयत्
वसिष्ठं वामदेवं च भ्रातॄंश्च सहनैगमान्

sa duḥkhena susaṃtapto mantriṇaḥ samupāhvayat
vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca bhrātṝṃś ca sahanaigamān

ततो द्विजा वसिष्ठेन सार्धमष्टौ प्रवेशिताः
राजानं देवसंकाशं वर्धस्वेति ततोऽब्रुवन्

tato dvijā vasiṣṭhena sārdham aṣṭau praveśitāḥ
rājānaṃ devasaṃkāśaṃ vardhasveti tato 'bruvan

मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च काश्यपः
कात्यायनोऽथ जाबालिर्गौतमो नारदस्तथा

mārkaṇḍeyo 'tha maudgalyo vāmadevaś ca kāśyapaḥ
kātyāyano 'tha jābālir gautamo nāradas tathā

एते द्विजर्षभाः सर्वे आसनेषूपवेशिताः
मन्त्रिणो नैगमाश्चैव यथार्हमनुकूलतः

ete dvijarṣabhāḥ sarve āsaneṣūpaveśitāḥ
mantriṇo naigamāś caiva yathārham anukūlataḥ

ताषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीप्ततेजसाम्
राघवः सर्वमाचष्टे द्विजो यस्मात्प्ररोदिति

tāṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīptatejasām
rāghavaḥ sarvam ācaṣṭe dvijo yasmāt praroditi

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राज्ञो दीनस्य नारदः
प्रत्युवाच शुभं वाक्यमृषीणां संनिधौ नृपम्

tasya tad vacanaṃ śrutvā rājño dīnasya nāradaḥ
pratyuvāca śubhaṃ vākyam ṛṣīṇāṃ saṃnidhau nṛpam

शृणु राजन्यथाकाले प्राप्तोऽयं बालसंक्षयः
श्रुत्वा कर्तव्यतां वीर कुरुष्व रघुनन्दन

śṛṇu rājan yathākāle prāpto 'yaṃ bālasaṃkṣayaḥ
śrutvā kartavyatāṃ vīra kuruṣva raghunandana

पुरा कृतयुगे राम ब्राह्मणा वै तपस्विनः
अब्राह्मणस्तदा राजन्न तपस्वी कथंचन

purā kṛtayuge rāma brāhmaṇā vai tapasvinaḥ
abrāhmaṇas tadā rājan na tapasvī kathaṃ cana

तस्मिन्युगे प्रज्वलिते ब्रह्मभूते अनावृते
अमृत्यवस्तदा सर्वे जज्ञिरे दीर्घदर्शिनः

tasmin yuge prajvalite brahmabhūte anāvṛte
amṛtyavas tadā sarve jajñire dīrghadarśinaḥ

ततस्त्रेतायुगं नाम मानवानां वपुष्मताम्
क्षत्रिया यत्र जायन्ते पूर्वेण तपसान्विताः

tatas tretāyugaṃ nāma mānavānāṃ vapuṣmatām
kṣatriyā yatra jāyante pūrveṇa tapasānvitāḥ

वीर्येण तपसा चैव तेऽधिकाः पूर्वजन्मनि
मानवा ये महात्मानस्तस्मिंस्त्रेतायुगे युगे

vīryeṇa tapasā caiva te 'dhikāḥ pūrvajanmani
mānavā ye mahātmānas tasmiṃs tretāyuge yuge

ब्रह्मक्षत्रं तु तत्सर्वं यत्पूर्वमपरं च यत्
युगयोरुभयोरासीत्समवीर्यसमन्वितम्

brahmakṣatraṃ tu tat sarvaṃ yat pūrvam aparaṃ ca yat
yugayor ubhayor āsīt samavīryasamanvitam

अपश्यन्तस्तु ते सर्वे विशेषमधिकं ततः
स्थापनं चक्रिरे तत्र चातुर्वर्ण्यस्य सर्वतः

apaśyantas tu te sarve viśeṣam adhikaṃ tataḥ
sthāpanaṃ cakrire tatra cāturvarṇyasya sarvataḥ

अधर्मः पादमेकं तु पातयत्पृथिवीतले
अधर्मेण हि संयुक्तास्तेन मन्दाभवन्द्विजाः

adharmaḥ pādam ekaṃ tu pātayat pṛthivītale
adharmeṇa hi saṃyuktās tena mandābhavan dvijāḥ

ततः प्रादुष्कृतं पूर्वमायुषः परिनिष्ठितम्
शुभान्येवाचरँल्लोकाः सत्यधर्मपरायणाः

tataḥ prāduṣkṛtaṃ pūrvam āyuṣaḥ pariniṣṭhitam
śubhāny evācaram̐l lokāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ

त्रेतायुगे त्ववर्तन्त ब्राह्मणाः क्षत्रियश्च ये
तपोऽतप्यन्त ते सर्वे शुश्रूषामपरे जनाः

tretāyuge tv avartanta brāhmaṇāḥ kṣatriyaś ca ye
tapo 'tapyanta te sarve śuśrūṣām apare janāḥ

स धर्मः परमस्तेषां वैश्यशूद्रमथागमत्
पूजां च सर्ववर्णानां शूद्राश्चक्रुर्विशेषतः

sa dharmaḥ paramas teṣāṃ vaiśyaśūdram athāgamat
pūjāṃ ca sarvavarṇānāṃ śūdrāś cakrur viśeṣataḥ

ततः पादमधर्मस्य द्वितीयमवतारयत्
ततो द्वापरसंख्या सा युगस्य समजायत

tataḥ pādam adharmasya dvitīyam avatārayat
tato dvāparasaṃkhyā sā yugasya samajāyata

तस्मिन्द्वापरसंख्ये तु वर्तमाने युगक्षये
अधर्मश्चानृतं चैव ववृधे पुरुषर्षभ

tasmin dvāparasaṃkhye tu vartamāne yugakṣaye
adharmaś cānṛtaṃ caiva vavṛdhe puruṣarṣabha

तस्मिन्द्वापरसंख्याते तपो वैश्यान्समाविशत्
न शूद्रो लभते धर्ममुग्रं तप्तं नरर्षभ

tasmin dvāparasaṃkhyāte tapo vaiśyān samāviśat
na śūdro labhate dharmam ugraṃ taptaṃ nararṣabha

हीनवर्णो नरश्रेष्ठ तप्यते सुमहत्तपः
भविष्या शूद्रयोन्यां हि तपश्चर्या कलौ युगे

hīnavarṇo naraśreṣṭha tapyate sumahat tapaḥ
bhaviṣyā śūdrayonyāṃ hi tapaścaryā kalau yuge

अधर्मः परमो राम द्वापरे शूद्रधारितः
स वै विषयपर्यन्ते तव राजन्महातपाः
शूद्रस्तप्यति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधो ह्ययम्

adharmaḥ paramo rāma dvāpare śūdradhāritaḥ
sa vai viṣayaparyante tava rājan mahātapāḥ
śūdras tapyati durbuddhis tena bālavadho hy ayam

यो ह्यधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य हि
करोति राजशार्दूल पुरे वा दुर्मतिर्नरः
क्षिप्रं हि नरकं याति स च राजा न संशयः

yo hy adharmam akāryaṃ vā viṣaye pārthivasya hi
karoti rājaśārdūla pure vā durmatir naraḥ
kṣipraṃ hi narakaṃ yāti sa ca rājā na saṃśayaḥ

स त्वं पुरुषशार्दूल मार्गस्व विषयं स्वकम्
दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर

sa tvaṃ puruṣaśārdūla mārgasva viṣayaṃ svakam
duṣkṛtaṃ yatra paśyethās tatra yatnaṃ samācara

एवं ते धर्मवृद्धिश्च नृणां चायुर्विवर्धनम्
भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवितम्

evaṃ te dharmavṛddhiś ca nṛṇāṃ cāyurvivardhanam
bhaviṣyati naraśreṣṭha bālasyāsya ca jīvitam